26 jul

ŽENSKI JUGOSLOVENSKI EKSPERIMENT

Tekst je objavljen u 3. broju časopisa MARGINA (jul 2014), str. 79 -83.

ŽENSKI JUGOSLOVENSKI EKSPERIMENT

Maja Solar

Ženske organizacije na jugoslovenskim prostorima pojavljuju se u drugoj polovini XIX veka, a množe se početkom XX veka. Zauzimajući širok političko-ideološki spektar (od onih koje su bile vezane za socijaldemokratiju, preko građanskih, do onih koje su bile vezane za crkvu), ove organizacije su imale i različite pristupe problemu položaja žena u društvu. Dok su građanske organizacije svoje emancipatorske zahteve prvenstveno temeljile u pravnoj regulaciji (zahtevima za izjednačavanje žena u pravnom smislu), dotle su konzervativne ženske skupine (paradigmatični primeri su razna kola sestara) fokus stavljale na karitativno-humanitarni rad. Građanske feminističke opcije su zahtevale ravnopravnost muškaraca i žena u juridičkom aspektu, pravo glasa i izbora, pravo na obrazovanje, jednaki moral za oba pola itd., ali nisu ih zanimale promene u odnosima proizvodnje i društvenog poretka uopšte. Feministkinje iz građanskog miljea nisu videle kapitalizam kao problem, već su se borile za jednake šanse za žene u karijeri i sferi rada (ostavljajući netaknutnom klasnu strukturu društva). Konzervativne ženske grupe, pak, ne samo da se nisu zanimale za promenu društvenih odnosa (ni u političkom niti u ekonomskom smislu), već su svoj rad ugrađivale u nepromenjenoj patrijarhalnoj strukturi – videći ulogu žene upravo tako kako joj je i bila nametnuta. Ove organizacije su se bavile humanitarnim radom, naročito su pomagale ženama majkama i bile su stub očuvanja ideologije crkve. Sa razvićem kapitalističkog načina proizvodnje na jugoslovenskim prostorima razvija se i radnički pokret, a sa njime i socijalističke ženske organizacije. Prvi svetski rat bio je prvi prekid u radu ovih organizacija, ali i eksces koji je omogućio izvesnu transformaciju tradicionalnih polnih uloga (žene su morale preuzimati one uloge koje su tradicionalno bile namenjene muškom polu). Nakon rata i stvaranja jugoslovenske države, ženske organizacije se još više umnožavaju i objedinjuju na osnovu regionalnih kriterija. Posebna pozicija levih ženskih organizacija bila je uslovljena agresivnom antikomunističkom politikom (zabranom rada komunističke partije 1920. g. putem dekreta pod nazivom Obznana, Zakonom o zaštiti države koji je donet 1921. g, te otvorenom diktaturom kralja Aleksandra od 1929. g. i zabranom političkih partija uopšte). Kako je komunistička partija mogla raditi samo u ilegali, tako su i ženske organizacije levog spektra pronalazile nove oblike organizacije rada. Jedna od taktika rada u tako teškim uslovima bila je i rad u nekomunističkim organizacijama, stoga je partija koristila i mnoge ženske organizacije za članstvo vlastitih snaga – preko kojih je pokušavala delovati (primera radi, preko Društva za prosvetu žena, zatim preko Ženske nabavljačke zadruge, a naročito preko Omladinskih sekcija u Ženskom pokretu itd.[1]) Ženske organizacije vezane za radnički pokret su u međuratnom periodu itekako bile aktivne. No, tek tokom drugog svetskog rata (drugog prekida u ovoj istoriji ženskog organizovanja) nastaje do tada najmasovnija ženska organizacija na jugoslovenskim prostorima koja je uspela da okupi i mobiliše najveći broj žena – Antifašistički front žena.

Oformljen još za vreme rata (1942. g u Bosanskom Petrovcu) AFŽ je i nakon rata razvijao najveći deo svojih aktivnosti, sve do 1953. g. kada je zvanično i ukinut. Ono što je zanimljivo u daljnoj istoriji ženskog organizovanja jeste zaborav i brisanje povesti AFŽ-a (osobito nakon 1990-ih) kao čvornog mesta transformacije polnih/rodnih uloga i odnosa. U sklopu (neo)liberalne ideologije prema kojoj su demokratske slobode nastale nakon sloma socijalizama – nema mesta za istoriju jugoslovenskog emancipatorskog eksperimenta. Priča o AFŽ-u je ili sasvim nestala ili se pojavljivala kao neka tačkica u istoriografiji, uglavnom vezana za naraciju o jugoslovenstvu kao totalitarnom projektu (pri čemu je akcenat na ovu priču uvek bio na negativnom). Iako je iskustvo AFŽ-a zaista jedno ambivalentno iskustvo, zaboravljanje snažne emancipatorske dimenzije ove ženske prošlosti (kao i jugoslovenske prošlosti uopšte) predstavlja ne samo nekritički manevar u službi pojednostavljenja, već i jasno političko-ideološko opredeljenje savremenih istorija.

Zagorka Spicanovic

Knjiga Gordane Stojaković Rodna perspektiva u novinama Antifašističkog fronta žena (1945-1953) predstavlja iskorak iz preovlađujućeg anti-jugoslovenskog narativa. Dugogodišnjim istraživanjem jednog dela zaboravljene istorije ovom knjigom nije samo skinuta prašina sa arhivskih dokumenata, već se u političko-ideološkoj borbi pisanja prošlosti zauzima određena pozicija (osobito u borbi spram aktuelnih revizionističkih pisanja prošlosti).[2] Stoga istraživanje povesnog iskustva antifašističke prakse nikada nije samo stvar sećanja, već odnošenje snaga u borbi za kulturnu i ideološku hegemoniju.

Istražujući AFŽ istoriju autorka je rodnu analizu provodila fokusirajući se na medij koji je imao ključnu ulogu u organizovanju žena – medij štampe. Smeštajući AFŽ štampu u kontekst razvoja štampe koja bi mogla nositi predznak ”ženska” (u različitim ideološkim razumevanjima oznake ”žensko”), Gordana Stojaković je posebnu pažnju posvetila sadržaju nekoliko važnih AFŽ glasila, kao i društvenom kontekstu u kojem je taj sadržaj moguće misliti. Iako je mapirana šira istorijsko-društvena konstelacija razvoja novinarstva i časopisa namenjenih ženama, akcenat je stavljen na ona glasila koja su se najviše distribuirala u Vojvodini. Ova regionalna odrednica je važna u rekonstrukciji istorije, jer su regionalne razlike u povesnim iskustvima AFŽ praksi bile velike (autorka na nekoliko mesta u knjizi to i naznačava, uvek imajući u vidu da se vojvođanska situacija ne može preslikati na druge jugoslovenske regione).  Odabravši za analizu časopise koji su imali najveći uticaj u razvoju feminizma (čak iako se sami nisu definisali kao feministički časopisi), knjiga prevashodno predstavlja uporednu analizu časopisa Glas žena (list Pokrajinskog odbora Antifašističkog fronta žena Srbije za Vojvodinu, Novi Sad) i Zora (list Glavnog odbora Antifašističkog fronta žena Srbije, Beograd). Pored fokusa na pomenute časopise,  analiziraju se i sadržaji nekoliko brojeva Žene danas (časopis koji je izlazio i pre II svetskog rata, a od 1945. godine je postao glasilo AFŽ Jugoslavije) i Slobodne Vojvodine (dnevni list Narodnooslobodilačkog fronta Vojvodine, potom Narodnog fronta Vojvodine, a od 1953. preimenovan u Dnevnik). Analiza je dopunjena i svedočenjem Gizele Sabo, jedne od urednica lista Pokrajinskog odbora AFŽ Vojvodine na mađarskom jeziku Dolgozó  Nő (a napominje se i značaj još jednog AFŽ časopisa namenjenog manjinskim zajednicama u Vojvodini – Femeia Nouă, list na rumunskom jeziku).

Za osnovne parametre autorkine analize uzimaju se: društveni kontekst, dominatne uloge namenjene ženama i dominantne teme listova. To je okvir u kojem se ova analiza strukturira, to su teme kroz koje nas autorka u analizi AFŽ štampe provodi. Zašto su za analizu izabrane baš novine, a ne samo arhivska građa kao rezolucije, proglasi, zapisnici i izveštaji sa sastanaka, konferencija i kongresa AFŽ-a, kao i teorijski tekstovi o  AFŽ-u? Baš zato što su autorku, pored oficijelnog AFŽ materijala koji je formiran od strane liderki organizacije, zanimali svakodnevni iskazi žena – kojih je bilo upravo u štampi, najčešće u izveštajima i reportažama. Dakle, analiza se provela i u upoređivanju zastupljenosti tekstova shodno polnim, ali i hijerarhijskim pozicioniranjima (koliko autora i autorki je pisalo tekstove, ko su oni bili i kakve pozicije su zauzimali u društvenim organizacijama). Jasno je da je jedan od ključnih zadataka AFŽ pokreta bio angažovanje žena na svim razinama, a u tu svrhu štampa je prenosila i one tekstove koji su opisivali svakodnevni život žena koje nisu bile u vrhovima organizacije, ali su bile uzor restrukturiranja društvenih odnosa u socijalizmu. Tako su priče ”običnih” žena, radnica, seljanki, zadrugarki, udarnica… bile paradigma novog života i novih polnih uloga u društvu.

Tokom drugog svetskog rata događa se presudna promena tradicionalno definisanih polnih uloga. Žene postaju deo narodnooslobodilačke borbe, kao partizanke, kao učesnice u ratnim aktivnostima. Nakon rata, razdoblje obnove i izgradnje zemlje iziskuje angažovanost celokupne radne snage, stoga i  žene postaju važan deo posleratnih aktivnosti. Ravnopravan ulazak žena u privredu, u političku sferu, u javnu sferu uopšte, ne samo da je potvrđen ustavnim odredbama (Ustav FNRJ iz 1946.g.), već se ova masovna mobilizacija žena odigrava i na terenu. Uloga AFŽ-a u ovom procesu je bila neizmerna. Povezujući se mrežno diljem jugoslovenskih prostora AFŽ je imao krucijalni značaj u promenama ženske situacije i u njihovom uključivanju u sve segmente života. Od samih vrhova organizacije (povezanih sa KPJ i Narodnim frontom) do nižih nivoa koji su imali zadatak da direktnim pristupom dopru do što većeg broja žena, rad ženske antifašističke fronte manifestovao se na nekoliko ravni: rad na ulasku žena u privredu; edukacija, opismenjavanje putem analfabetskih tečajeva i ”kulturno uzdizanje” žena; rad na promeni odnosa sfere reproduktivnog rada (kućni rad, briga i nega o deci, porodici, starijima) itd. Uključivanje žena u privredu značilo je transformaciju tradicionalnih ženskih uloga, a shodno socijalističkoj platformi emancipacije ova promena se i finansijski i ideološki podsticala. ”Naročito je ohrabrivano radno angažovanje žena u zanimanjima koja su do tada bila rezervisana za muškarce: kovač, mehaničar, motorista, elektrozavarivač… AFŽ štampa je donosila i reportaže o ženama koje su bile uspešne industrijske radnice.”[3] Žene su zauzimale nova zanimanja, po prvi put su postajale ekonomski samostalne, a radni elan se podsticao i sistemom udarništva. ”Biti udarnica/udarnik značilo je prednjačiti u ispunjavanju norme, koja je bila izračunata za svaki posao. Višestruki udarnici/udarnice dobijali bi i mesto brigadira – predvodnika/predvodnica smene ili jednog organizacionog dela proizvodnje. Udarnički i brigadirski status značio je ne samo priznanje, koje se sa ponosom nosilo, već i materijalnu nagradu.”[4] Važno je razumeti kako je takmičarski karakter u sistemu udarništva drugačiji od idelogije konkurentskih odnosa između individua koje se takmiče samo radi vlastitog interesa. Svrha takmičenje za titulu udarnika/udarnice uvek ima podlogu u onom kolektivnom, jer svaki doprinos u sferi privrede značio je boljitak za kolektiv, a ne samo za individuu. Akcenat na aktivnim ženskim ulogama uočljiv je i putem vizuelnog sadržaja u AFŽ štampi, tako se u prvim posleratnim godinama u ovim glasilima najčešće pojavljuju slike na kojim su žene različitih generacija prikazane kao radnice, udarnice, brigadirke, zadrugarke, aktivistkinje (a uočljiva je i promena ovih vizuelnih poruka onda kada fotografije žena majki i dece ponovo postaju dominantne). Kako su se žene sve masovnije uključivale u privredu, tako se nužno morala promeniti i sfera porodice i reproduktivnog rada. Problem dvostruke preopterećenosti zaposlenih žena (one koje su zaposlene, ali pored toga i opterećene ‘nevidljivim’ i neplaćenim radom u privatnoj sferi) je bio meta feminističkih organizacija i ranije, no u novom socijalističkom društvu u prvom periodu se zaista eksperimentisalo sa promenama u ovim sferama. Mnogi su primeri rada na podruštvljavanju funkcija porodice i stvaranju mreže društvenih institucija koje pomažu da se žena oslobodi reproduktivnog rada: izgradnja obdaništa, jaslica i dojilišta u okviru fabrika, izgradnja radničkih restorana društvene ishrane, organizovanje aktiva za čuvanje dece, aktiva za finansijsku podršku zaposlenim majkama… Dakle, briga o deci i drugima nije više bila prepuštena individuama ili dobrostojećim humanitaristima koji imaju mogućnosti da pomažu, već je postala briga celog kolektiva, društvena stvar. Ovaj eksperiment u sferi promene porodičnih odnosa je na žalost imao svoje granice i tradicionalne uloge žene kao majke, domaćice i negovateljice su prevagnule (pogotovo sa povećanjem dečjih dodataka nakon 50-ih godina, čime su se žene zapravo podsticale na vraćanje u kuće). Ipak, ne možemo prenebregnuti ogromne korake koji su učinjeni na ovom planu podruštvljavanja. Posleratni angažman antifašistkinja naročito se ogledao i u edukativnoj sferi. Intenzivan rad na opismenjavanju žena (veliki broj besplatnih analfabetskih kurseva na kojima su se žene opismenjavale), izumevanje različitih formi okupljanja žena – od čitalačkih grupa i političkih kurseva (učestalo je bilo okupljanje žena na kojima su se naglas čitale novine i zajedno se komentarisalo o tekstovima) do kolektivnog odlaska u bioskope i pozorišta – te prosvećivanje žena u oblasti prava, zdravstva i higijene, samo su neki od modusa edukativnog rada.

Analiza rada AFŽ-a putem štampe koja se najviše distribuirala u Vojvodini dopunjena je i tabelarnim prikazima časopisa u kojima Gordana Stojaković daje sistematičan pregled tekstova shodno naslovima, autorima/autorkama, dominatnim sadržajima i temama. Sistematizacija, dakako, olakšava rad budućim istraživačima i istraživačicama ove prošlosti. A da rekonstrukcija AFŽ prošlosti nije samo stvar sećanja, već i nastavljanja ovog jugoslovenskog ženskog eksperimenta, osobito je važno danas. U vremenu kada se reproduktivni rad žena podrazumeva i ideološki opravdava, kada se ne preduzimaju koraci u pravcu kolektivnog organizovanja privatne sfere na način da se žene oslobode kućnih i porodičnih poslova i da im se omogući ravnopravno učešće u drugim sferama, AFŽ iskustvo ostaje feministički uzor i inspiracija.  


[1] O delovanju ženskih organizacija u sprezi sa radničkim pokretom u međuratnom periodu videti u: Kecman Jovanka, Žene Jugoslavije u radničkom pokretu i ženskim organizacijama 1918 – 1941, Narodna knjiga, Beograd, 1978. g.

[2] ‘’Radi se o temi koja je potpuno izbačena iz zvanične istorije što je posledica savremenog istorijskog revizionizma. Moje uverenje je da je u sistemu koji teži da okleveta socijalizam naročito nepodesan onaj deo koji najviše govori o svakodnevnom životu. Kako se mi sećamo socijalizma? Uglavnom kroz predstave svakodnevnog života a tu odjednom izniču sećanja na sigurnost (ličnu i u odnosu na radnu sferu), besplatno obrazovanje, kvalitetno i zagarantovano zdravstvo, pravo na porođajno odsustvo i dostupne vrtiće, jednake šanse za svu decu koja žele da se obrazuju…’’ u: Ekonomija njege i brige izgradila je zemlju, intervju sa Gordanom Stojaković koji je vodila Iva Marčetić    http://www.kulturpunkt.hr/content/ekonomija-njege-i-brige-izgradila-je-zemlju  

[3] Stojaković Gordana, Rodna perspektiva u novinama Antifašističkog fronta žena (1945-1953), Zavod za ravnopravnost polova, Novi Sad, 2012. g., str. 69.

[4] Isto, str. 75. 

Share
Translate »