29 apr

Vladimir Milenković, Prećutani imperijalizam: o dezorijentaciji levice u međunarodnim odnosima

tekst je napisan oktobra 2019. godine

Vladimir Bagzi Milenković

Prećutani imperijalizam: o dezorijentaciji levice

u međunarodnim odnosima

 

Teorije imperijalizma su se u jednom trenutku činile prevaziđenim. Konceptualizacije V. I. Lenjina i Roze Luksemburg – prema kojima rastući rivaliteti među monopolizovanim kapitalom u sprezi sa militarizovanom nacionalnom državom vode sukobe globalnih razmera oko raspodele kolonijalnih resursa – u svetu nakon 1945. su prestale da pružaju sigurne orijentire. U opštem rastu produktivnosti nakon Drugog svetskog rata, Sjedinjene Američke Države se ističu kao neprikosnovena vojna i privredna sila u kapitalističkom svetu, natkriljujući time stare rivalitete evropskih sila, dok je proces dekolonizacije iznedrio niz novih država na globalnom jugu koje postaju poprište ideološke borbe između istočnog i zapadnog bloka. Na poprištu hladnoratovske bitke za političku i ekonomsku hegemoniju nad postkolonijalnim svetom razvijaju se ideologije međunarodne saradnje, ekonomskog razvoja i međunarodne pomoći. Ove ideologije se na globalnom jugu uspostavljaju kao kontrapunkt levim teorijama imperijalizma, kakve su u posleratnom periodu razvili Pol Baran, Pol Svizi, Hari Magdof i drugi.

Sa padom Sovjetskog Saveza i Istočnog bloka, liberalni ideološki konsenzus u naletu optimizma projektuje predstave prema kojima će svet – revolucionisanjem sredstava komunikacije i transporta, te oslobođen militarističkih rivalstava velikih sila – postati otvoren za sve veći protok međunarodne trgovine i kulturalne razmene. Prema ovim trijumfalističkim ideologijama, sa opštom demilitarizacijom sveta koja bi trebala da usledi nakon spuštanja gvozdene zavese, granice će se otvoriti prema nesmetanom protoku roba i stanovništva, te će čitav svet zahvatiti jedan novi talas modernizacije u kojem će nacionalne države svoj politički i pravni okvir modelovati prema zahtevima liberalne demokratije i slobodnog tržišta. Proboj kapitala na globalni jug trebalo bi da obezbedi ubrzanu industrijalizaciju i opšti privredni rast društava, te da niveliše globalne nejednakosti u pravcu prema ravnopravnoj međunarodnoj tržišnoj utakmici, kao tobožnjim optimalnim uslovima za funkcionisanje kapitalizma na svetskoj razini. Kapitalizam, preležavši dečije bolesti kolonijalnog potčinjavanja i imperijalističkih ratova, sada konačno dobija svoj istinski human lik – džefersonovsku univerzalizaciju američkog tipa demokratije i tržišnog kapitalizma – Pax Americana.  

Bespuća postmarksizma

Ideološka hegemonija liberalnih predstava o globalizaciji inficira i levicu, koja se na posthladnoratovskom ideološkom terenu sve više povlači sa pozicija teorija imperijalizma. Korifeji ovog kooptiranja levice u liberalni ideološki okvir su postmarkstistički teoretičari Antonio Negri i Majkl Hart, koji u svojoj knjizi Imperija, objavljenoj – sasvim simbolički – na samom kraju XX veka (2000. godine), proklamuju kraj hijerarhije u međunarodnim odnosima i zalazak nacionalnih država kao takvih. Dovršenjem procesa globalne ekspanzije kapitalističkog načina proizvodnje, mrežna struktura međunarodne trgovine stvara sistem međuzavisnosti gde se moć navodno više ne može izražavati u binarnim opozicijama. Stoga revolucionisanjem informacionih sistema stare podele na bogati sever i siromašni jug, te na zemlje centra i periferije, postepeno jenjavaju, dok kompleksnu mrežu odnosa međunarodne razmene više ne mogu kontrolisati institucije nacionalne države modelovane prema nacionalnim tržištima. Autori tvrde: „Prijelaz prema Imperiju izranja iz sutona moderne suverenosti. Za razliku od imperijalizma, Imperij ne uspostavlja nikakvo teritorijalno središte i ne oslanja se na utvrđene granice ili zapreke. On je decentralizirani i decentrirajući aparat vladavine koji postepeno uključuje cijelo globalno područje unutar svojih otvorenih granica koje se sve više šire“.[1] Suverenitet, čiji je raniji nosilac bila nacionalna država, disperzuje se i ponovo koncentriše u nizu autonomnih supranacionalnih institucija (MMF, Svetska banka, klubovi poverilaca) i velikih korporacija, čije je vlasništvo rapodeljeno među akcionarima na svetskom finansijskom tržištu, a čije se podružnice nalaze širom sveta. Prema ovim autorima, Vijetnamski rat je bio poslednji imperijalni rat i on predstavlja poraz imperijalizma kao strategije kapitalističke ekspanzije. Vojna moć prestaje da funkcioniše kao direktna implementacija interesa imperijalnih sila severozapada u subalternim regijama sveta i preuzima policijsku ulogu, disciplinujući nacionalne države kako bi se pridržavale pravila igre koje nameće svetsko tržište, odnosno Imperija.

Ideje Harta i Negrija sa oduševljenjem prihvataju liberalni mediji poput New York Times-a, Time-a, Forreing Affairs magazina. Međutim, kako primećuje Džon Belami Foster, iako Imperija raskida sa tradicijom konceptualizacije imperijalizma na levici, ona na idejnom planu ne nudi ništa uistinu novo. Zapravo, ona se nadovezuje na tradiciju ideološke apologetike globalizacije kapitala koja dolazi od strane liberalnih teoretičara. Naime, Hart i Negri u Imperiji ponavljaju refren Fukujamine teze o „kraju istorije“, te krilatice mejnstrim liberalnog publiciste Tomasa Fridmana „svet je ravan“ (the world is flat), zaodevajući ih, pri tome, u jezik marksističke terminologije i postmodernističke frazeologije[2]. Elen Mejkins Vud lucidno sumira ovo delo kao „manifest u ime globalnog kapitala“.

Ipak, postmarksističke koncepcije Harta i Negrija, nisu eksterni element koji pridolazi levoj teoriji; one svoju genezu duguju razvodu teorije i prakse koja seže duboko u tradiciju zapadnog marksizma. Sa opštim porazom socijalističkih radničkih pokreta i nadiranjem neoliberalizma od 70-ih naovamo, leva politika se od klasne borbe preobražava u niz parcijalizovanih identitetskih ili intersekcionalističkih borbi, koje u svom idealističkom zaokretu od istorijskog materijalizma tendenciozno propuštaju da dovedu u pitanje celinu sistema ekonomske eksploatacije i političke dominacije. Izmeštanje politika emancipacije sa terena klasne borbe na teren „priznanja“ fragmentiranih partikularnosti, legitimisano je nizom „postfordističkih“ i „postindustrijskih“ konceptualizacija društvene podele rada. „Postindustrijska“ podela rada, fragmentirajući društveno tkivo, ukida industrijski proletarijat kao noseći subjekt političke borbe, otvarajući, međutim, niz pukotina koje pružaju teren za političku borbu za priznanje i reprezentaciju marginalizovanih grupa. Klasna pozicija, utoliko, postaje jedan u nizu identiteta koji se prelamaju na fragmentiranom društvenom tkivu, gubeći svoju centralnu poziciju. Pitanja leve politike prestaju da se tiču društvene preraspodele, a akcenat dobijaju pitanja priznanja i reprezentacije. U tom procesu se iz diskursa leve teorije istiskuje tradicionalni marksistički konceptualni aparat kritike političke ekonomije, a sve u korist tematizacije „informacionog društva“, „proizvodnje znanja“, što posledično mistifikuje asimetriju proizvodnih odnosa i sistem eksploatacije koji oblikuje totalitet društvenih nejednakosti. Hartovo i Negrijevo napuštanje revolucionarnog subjekta radničke klase u korist fragmentiranog hipersubjekta – mnoštva – koji je, tobože, jedini kadar da se odupre tom a-topičnom, sveprožimajućem Imperijumu, predstavlja kulminaciju ovog fatalnog skretanja u idealizam. Pojmovi poput hipostaziranog apstraktnog „mnoštva“, koje je suprotstavljeno isto tako hipostaziranoj i apstraktnoj „Imperiji“, u svojoj a-topičnosti zamagljuju realna mesta klasne borbe u savremenom sistemu globalnog kapitalizma.   

Ovaj zaborav imperijalizma, koji proizilazi iz opštog zaborava klasne borbe na levici, očituje i svoje političke posledice: pacifikovana i akademizovana leva teorija svoju praktičnu bazu prepušta desnici. Taj trend se savršeno ogleda u pomeranju pozicija koje na ideološkom spektru zauzimaju ideologemi „globalizma i antiglobalizma“. Terminom „antiglobalisti“, u godinama nakon pada Gvozdene zavese, uobičajno je bilo nazivati ultraleve grupacije koje su targetirale institucije globalnog kapitala kao što su Svetska Banka, MMF, Grupa 8, i sl. Međutim, antiglobalističku retoriku u poslednjoj deceniji sve više usvaja takozvana „antisistemska“ desnica. Igrajući na kartu klasnog sentimenta u nedostatku realne leve alternative, desnica uspeva da se predstavi kao „antisistemski“ zaštitnik malog čoveka spram otuđene birokratske i finansijske elite. Ova elita u simplifikovanim ideološkim predstavama desnice je na paradoksalan način upravo iskrivljeni odraz Hartovog i Negrijevog postmodernističkog diskursa o Imperiji. Globalistička elita je anti/anacionalna grupa moćnika koja teži srušiti nacionalne države i uvesti novi svetski poredak, globalnu vladu, uništavajući tradicionalne društvene odnose koji garantuju dostojanstvo „običnog čoveka“. Instrument „globalne elite“ na tom putu jeste migrantska radna snaga, koja „ugrožava naš način života“ i „otima nam posao“. Podsticanjem ksenofobije desnica homogenizuje klasne razlike i projektuje intrinzične tenzije tržišta rada u uslovima globalizovane proizvodnje na identitetski oblikovanog spoljnog neprijatelja, te podupire klasno savezništvo na nivou nacionalnih država i internacionalnu kompeticiju radne snage. Elita nacionalnih država kooptira taj sentiment, koristeći ga za dalju militarizaciju granica i kriminalizaciju migranata, učvršćujući kontrolu nad inter-nacionalnim tržištem rada. 

Ovom kooptiranju „antiglobalističkog“ stava od strane desnice, koja kvazi-klasnom retorikom interpelira radništvo, levica se može suprotstaviti rehabilitacijom teorija imperijalizma, ondnosno ponovnim promišljanjem imperijalizma u uslovima globalizovane proizvodnje. Stoga, zadatak klasne borbe u teoriji bi bio da se kritičkim oruđem marksističke analize napravi rez u telu ideologema globalizacije, rez koji bi otvorio prostor za materijalističko razumevanje međunarodnih odnosa, odnosno mehanizama imperijalističke dominacije i supereksploatacije na kojim se oni zasnivaju. Takvim jednim rezom bi se potom opovrgle desničarske simplifikacije globalizacije koje homogenizuju klasne razlike i neprijatelja projektuju spolja, ali i ultraleve ili postmarksističke idealističke aberacije koje u konačnici rastaču tkivo leve kritike utapajući ga u reformistički liberalni konsenzus.

 

Imperijalizam kao konstanta kapitalizma

Dovoljno je samo rutinski pobrojati događanja koja su poslednjih godina skandalizovala (levo)liberalnu javnost (dakle, istu onu koja je 90-ih i početkom 2000-ih tako samouvereno proklamovala „kraj istorije“) da bi se uvidelo da vreme nacionalnih država i imperijalnih rivalstava nije nešto što je iza nas. Trampova pobeda na izborima, uprkos (ili usled) obećanja izgradnje zida na meksičkoj granici, referendumska odluka britanskih građana o istupanju iz Evropske unije, migrantska kriza u Evropi, pobeda Asadovih snaga u Siriji i, najrecentinije, povlačenje američkih trupa sa severa Sirije kao signal za tursku invaziju severa zemlje pod kontrolom kurdskih pobunjenika – sve ovo upućuje da teorije globalizacije bivaju pregažene razvojem događanja poslednjih godina. Međutim, umesto skandalizovanja, praznih apelacija u ime apstraknog internacionalizma, ljudskih prava i humanitarizma.., levu političku praksu može voditi samo teorijsko razumevanje podležućeg procesa ekonomske imperijalne dominacije, koja se sve otvorenije očitava u političko-vojnoj nestabilnosti imperijalnog sistema.

Put ka takvom razumevanju mora ići od uzroka prema posledicama, a trasu je moguće raskrčiti hvatajući se u koštac sa osnovnom protivrečnošću globalnog tržišta: globalizacija kapitalističke proizvodnje ne prati globalizaciju tržišta rada. Integracija čitavog sveta u globalno tržište ne znači prestanak asimetričnih odnosa između periferije i centra, a eksploatacija periferije od strane centra se ne zasniva više primarno na militarističkoj prisili (direktnoj imperijalnoj agresiji), već je ona prikrivena opštošću tržišta. Utoliko, razliku između ranijih formi imperijalizma i imperijalizma u globalizovanom svetskom tržištu je moguće bliže opisati kroz analogiju sa odnosom prekapitalističkih formi eksploatacije i speficifičnog kapitalističkog načina eksploatacije rada.

Uzmemo li kao primer imperijalističku dominaciju španskih konkvistadora u Južnoj Americi ili belgijsku kolonijalnu upravu u Kongu, lako je uočiti asimetriju odnosa gospodara i potčinjenog. Pljačka i brutalno ugnjetavanje kolonizovanih zajednica od strane kolonijalnih gospodara je bolno očigledna. Slično tome, kmet koji u feudalnom sistemu u vidu takse odvaja deo svog proizvoda feudalnom vlastelinu stoji u vrlo jasnom odnosu podređenosti – eksploatacija se sprovodi silom vojne moći koju je gospodar imao nad potčinjenim. Međutim, u kapitalističkim odnosima takav proziran odnos više ne postoji, jer radnik ne plaća kapitalisti rentu u vidu određene količine proizvoda, već sa kapitalistom stupa u nominalno jednak ugovorni odnos, gde svoju radnu snagu ustupa u zamenu za nadnicu. Količinu vrednosti koja je otuđena od radnika nije moguće neposredno odrediti kao u slučaju puke predaje rente, jer se ta vrednost ostvaruje tek posredstvom mehanizama tržišta. Dakle, opšti društveni uslovi u kojima se dešava predaja viška vrednosti od strane rada u ruke kapitala čine ovu predaju „nevidljivom“. Dok kmet stoji pod direktnom, „vidljivom“ legislativnom prisilom da preda deo svoga proizvoda feudalnom gospodaru, čija je moć derivirana iz vojne sile, proleter koji je lišen sredstava za proizvodnju indirektno je prinuđen prodavati svoju radnu snagu „nevidljivom“ prisilom na tržištu rada. U kapitalističkom sistemu, prinuda je prvenstveno ekonomskog karaktera i njena forma je impersonalna. Ipak, ova ekonomska prisila se oslanja na ekstra-ekonomske vidove prinude koji su institucionalizovani u vidu represivnih i ideoloških aparata države, i koji osiguravaju jedinstvo i stabilno funkcionisanje ove primarne prisile.  

Analogno tome, transfer bogatstva iz zemalja periferije u zemlje centra je u uslovima globalizovanog tržišta zamagljen upravo globalnim tržišnim odnosima. Deluje kao da će na neoliberalne politike uklanjanja barijera u internacionalnoj trgovini, relaksacije tarifa na promet roba, razvoj transportnog sistema, te globalizaciju proizvodnog procesa, internacionalno tržište rada reagovati nivelacijom cena rada na nacionalnim tržištima. Međutim, ta globalizacija proizvodnog procesa ne dovodi do nivelacije cena rada u razvijenim imperijalnim državima i državama koje se nalaze pod imperijalnim pritiskom. Sva objašnjenja koja disparitet cena rada unutar procesa globalne arbitraže rada pokušavaju da legitimišu manjom produktivnošću rada (bilo tehnološkog zaostatka u sredstvima proizvodnje ili manje obučenosti radne snage u manje razvijenim zemljama), reprodukuju iluziju pravedne distribucije u kapitalizmu. Nasuprot tome, proces globalne arbitraže rada i njegova uloga u reprodukciji imperijalnih kapitalističkih odnosa može se objasniti samo teorijskim oruđem marksističke analize i to, konkretno, kroz tendenciju profitne stope ka opadanju i mehanizmima koje kapital upošljava kako bi ovu tendenciju zadržao.

Upravo takvu analizu ovih mehanizama nudi Džon Smit u knjizi Imperijalizam u 21. veku: globalizacija, super-eksploatacija i finalna kriza kapitalizma. Sledeći Marksa, Džon Smit ispituje načine na koji tendencija pada profitne stope oblikuje imperijalnu realnost današnjice. Na najapstraktnijem nivou analize, profitna stopa predstavlja odnos između stope eksploatacije i organske kompozicije kapitala, gde stopa eksploatacije predstavlja odnos između vrednosti radne snage (v) i viška vrednosti (s) koji kapital prisvaja u jednom ciklusu realizacije vrednosti (s/v), a organska kompozicija kapitala predstavlja kompozicioni odnos živog kapitala (u formi nadnica koje se isplaćuju za ustupanje radne snage) i mrtvog kapitala (investicije u sredstva za proizvodnju), što se shematski zapisuju kao v+c. Dakle, profitna stopa predstavlja odnos viška vrednosti (s) koji se proizvodi prema ukupnom kapitalu koji je investiran u proizvodni proces, a koji se sastoji iz živog kapitala (v) u vidu nadnica kojima se kompenzuje vrednost radne snage, i mrtvog kapitala (c) koji predstavlja vrednost uloženu u sredstava proizvodnje (materijali, mašine, zemljište, itd). Kada ovo shematski prikažemo dobijamo sledeći formalni izraz profitne stope: s/c+v. Upravo u ovoj formuli se nalazi dugoročni strukturni problem reprodukcije koji kapital mora rešavati sve većim pritiskom na stopu eksploatacije. Naime, sa svakim produktivnim ciklusom raste nivo ukupnog mrtvog kapitala koji mora da se uposli u proizvodnju kako bi se ostvario dalji rast, dok nivo živog kapitala (odnosno rada) ostaje limitiran trajanjem radnog dana. Utoliko, udeo kapitala u proizvodnji gradualno raste spram udela rada, menjajući organsku kompoziciju kapitala u korist mrtvog kapitala (c). Kako profitna stopa u jednačini zavisi od stope eksploatacije (s/v), odnosno, višak vrednosti može biti izveden samo iz živog kapitala, tendenciju pada udela živog kapitala u organskoj kompoziciji kapitala, prati pad profitne stope.

Ovaj strukturalni problem profitne stope predstavlja čvorišnu tačku dinamike dugoročne reprodukcije kapitalističkog načina proizvodnje. Naime, kako bi ublažio posledice koje profitnoj stopi sve više nanosi kapital-intenzivna organska kompozicija kapitala, kapital mora iznalaziti sve efektivnije metode rasta stope eksploatacije. U prvom tomu Kapitala Marks je detaljno ispitivao dva načina na koja kapital vrši pritisak na stopu eksploatiacije – kroz povećanje apsolutnog i relativnog viška vrednosti. Povećanje apsolutnog viška vrednosti znači, jednostavno, povećavanje broja radnih sati i, time, povećavanje broja sati u toku kojih radnik predaje kapitalisti višak vrednosti. Povećanje relativnog viška vrednosti predstavlja rast vrednosti dobara koji se proizvedu u toku radnog sata, tako da se višak vrednosti koje apsorbuje kapital povećava, dok vrednost rada (nadnica) ostaje jednaka. To je, uopšteno govoreći, rast produktivnosti koji se postiže napretkom u tehnologiji proizvodnje. Međutim, kako primećuje Džon Smit, nijedan od ova dva načina maksimalizacije viška vrednosti efektivno ne odgovara stadijumu u kojem se kapitalizam danas nalazi.

Uzmimo jedan vrlo konkretan primer. Prema procenama Tima Bađarina, jednog od vodećih tehnoloških konsultanata, ukoliko bi se čitav proizvodni proces odvijao u SAD, umesto u podružnici Foxcon u Kini, jedan Apple telefon bi dostizao hipotetičku cenu od preko 2000 dolara.[3] Drugim rečima, troškovi proizvodnje bi bili apsurdno visoki, a profitna stopa respektabilno mala, da se ta vrednost ne bi mogla realizovati na tržištu. Kapital u uslovima hiperakumulacije u okvirima imperijalističkih nacionalnih ekonomija više ne može ostvariti svoju oplodnju delovanjem na stopu eksploatacije unutar nacionalnog tržišta rada. Kapital-intenzivna organska kompozicija kapitala mora posegnuti van granica nacionalne ekonomije, koristići se ogromnim disparitetima na inter-nacionalnim tržištima rada, koje je upravo i proizvela koncentracija kapitala u razvijenim zemljama. Na ovom stadijumu hiperakumulacije, imperijalni kapital se u najvećoj meri oslanja na treći vid pritiska na stopu eksploatacije, koju Marks tek sporadično ispituje – to je spuštanje cene nadnica ispod vrednosti radne snage. Ogromne rezerve radne snage na periferiji globalnog kapitalističkog sistema omogućavaju ovo spuštanje cene nadnice ispod vrednosti radne snage, time i veći nivo prisvajanja viška vrednosti, te održavanje rasta profitne stope.

Imperativ spuštanja cene nadnica ispod vrednosti rada jeste suština imperijalizma u svetu globalizovane proizvodnje od krize sedamdesetih naovamo. Kako bi obezbedio stopu profita, hipertrofirani monopolistički kapital iz imperijalnih država mora lakše migrirati na subalterna tržišta jeftine radne snage, a u podređenim državama se moraju implementirati politike koje će održavati niske cene nadnica. Neoliberalne politike servisiraju monopolistički kapital na oba ova fronta. Obaranje barijera u vidu izvoznih taksi omogućavaju lakši protok, što olakšava prodor u ekportno orijentisane sfere podređenih nacionalnih ekonomija. Međutim, inflaciju eksportno orijentisanih sfera podređenih privreda, propraćenu nametnutom ekonomijom duga i implemetacijom mera štednje, ne prati opšti rast ekonomske infrastrukture – stvarajući, sa jedne strane, mase novog industrijskog proleterijata, a sa druge strane ogromnu rezervnu armiju rada, koja na strukturnom nivou osigurava održanje niskog nivoa nadnica. Autsorsovanje proizvodnje utiče povratno i na radničku klasu u imperijalnim zemljama. Kako objašnjava Džon Smit: „Autsorsing omogućava kapitalistima da zamene visoko plaćenu domaću radnu snagu niskoplaćenom radnom snagom sa juga, izlažući radnike u imperijalističkim nacijama direktnoj konkurenciji kvalifikovanih, ali mnogo manje plaćenih, radnika u južnim zemljama, dok opadajuće cene odeće, hrane i ostalih proizvoda za masovnu potrošnju štite nivoe potrošnje od pada zarada i uvećavaju efekat povećanja plata.“[4]

Globalna arbitraža rada stoga je osnovni mehanizam putem kojeg savremeni kapitalizam nalazi izlaz iz krize hiperakumulacije. Premeštajući proizvodni proces na globalnu periferiju, pri tom čuvajući sedišta kompanija u imperijalnim državama, imperijalne ekonomije zadržavaju monopol nad realizacijom vrednosti proizvedene drugde. Uzećemo samo jedan primer iz niza dokaza kojim Smit potkrepljuje ovu tezu: „Cena Apple iPod-a od 30 GB je 2006. godine iznosila 299 dolara, dok su ukupni troškovi proizvodnje, izvedeni u potpunosti u inostranstvu, iznosili 144,40 dolara, što daje bruto profitnu maržu od 52 odsto… Čitavih 52% od krajnje prodajne cene računa se kao dodata vrednost koja se generiše u SAD i doprinosi nacionalnom BDP-u.“[5] Ova iluzija BDP-a ima vrlo realne posledice. Zahvatanjem vrednosti iz autsorsovane proizvodnje od strane imperijalnih zemalja, strukturno se podupire monopolistička pozicija imperijalističkih ekonomija, gde kapital-intenzivna kompozicija kapitala imperijalnih država crpi svoju životnu snagu iz radno-intenzivne kompozicije kapitala u podređenim državama, a sve to na račun devastirajuće bede industrijskog proletarijata globalnog juga.

 

Imperijalni pritisak na srpsku radničku klasu

Ono sa čim internacionalna radnička klasa ima posla stoga nije deteritorijalizovani Imperijum u kojem bi se svi reljefi globalnih imperijalnih rivaliteta utopili na glatkoj površini protoka kapitala. Mapa sveta je i te kako još uvek hrapava, asimetričnih polova, te određena odnosom periferije i centra. Pri tome, daleko je od istine da supranacionalni entiteti zamenjuju regulatornu ulogu nacionalnih država. Potreba za jakim imperijalnim državama koje će obezbediti nesmetani protok kapitala i regulisati internacionalno tržište rada kroz kontrolu granica, te nužnost kompradorskih elita u subalternim državama koje će servisirati potrebe tog kapitala, nasušnija je nego ikad. Govoreći o značaju nacionalnih država u globalnom kapitalizmu Elen Mejksins Vud zaključuje: „Globalnu krizu oblikuju specifični nacionalni oblici njenih sastavnih delova… Takođe ga oblikuje neujednačen razvoj nacionalnih komponenti globalnog kapitalizma. Sve kapitalističke porodice danas su nesrećne, i sve iz istih temeljnih razloga, ali svaka je na svoj način nesrećna.“[6]

Utoliko, izvor naše nesreće, odnosno devastacije socijalnog tkiva od sedamdesetih naovamo, može se razumeti samo s obzirom na podležući imperijalni proces globalne arbitraže rada. Od potresa jugoslovenske privrede naftnom krizom sedemadesetih, te uplitanja u vrtlog refinansiranja duga, preko mera štednje i liberalizacije tržišta koji produbljuju jugoslovensku privrednu krizu osamdesetih godina, kroz period kapitalističke akumulacije u uslovima raspada države i ratova devedesetih, opstoji jedan interes: to je interes imperijalnog kapitala za zahvatanjem privredne infrastrukture kroz privatizaciju i raspologanjem jeftinom radnom snagom. Tranzicija jugoslovenskog društva, stoga, nije prosta tranzicija iz socijalizma u kapitalizam, već strukturno prilagođavanje privrede mestu koje joj je određeno u globalnoj arbitraži rada. Ovaj interes se u najogoljenijem vidu ispoljava nakon petooktobarskih promena, kroz šok terapiju ubrzane i kriminalne privatizacije rentabilnih preduzeća, sistematskog urušavanja nerentabilnih preduzeća, te potpunog uništavanja domaćeg bankarskog sektora od strane „eksperata“ iz G17. Efekati šok terapije za srpsku privredu na političkom planu očitavaju se u velikim nestabilnostima sistema, kompeticiji frakcija dosovskih kompradorskih elita u borbi za podelu imperijalnih provizija i kanalisanju nezadovoljstva radničke klase u političku desnicu. Dok se DS, kao glavni serviser imperijalnog kapitala u prvoj deceniji posle 5. oktobra, cepao u niz frakcija i ćerki-stranaka, mase tzv. „gubitnika trazicije“, sa druge strane, okupljaju se oko SRS koja, sa svojim liderom na bezbednoj udaljenosti u Ševeningenu, uspeva da ublaži šovinističku retoriku prilagođavajući se prosečnom glasaču. Da bi nekako održavao prevagu DS, imperijalni kapital je morao činiti izvesne ustupke pred sam zalazak vladavine Borisa Tadića (dopuštajući populističke poteze poput vanrednih povećanja penzija u izbornoj godini 2008). Konačno, projektom transformacije ekstremno-desne SRS u političkog mutanta SNS, birokrate Vašingtona i Brisela uspevaju da obezbede stabilnost i dovrše proces tranzicije – kapitalne rasprodaje zemljišta, dovršenje prodaje energetskih resursa i telekomunikacione infrastrukture. Vučićev režim uspeva da imperijalnom kapitalu ponudi političku stabilnost kroz totalnu mobilizaciju masivne insfrastrukture Srpske Napredne Stranke, čiji se vrh zadovoljava imperijalnim provizijama, a baza potkusurava ogromnim i neproduktivnim javnim sektorom. Na planu takve političke stabilnosti, srpsko društvo je spremno za niz finalnih udara kojim će imperijalni kapital dovršiti projekat kolonizacije: privatizacije elektroprivrede (EPS), privatizacije Telekoma, javno-privatna partnerstva kojim bi se komunalne usluge prepustile kapitalu a za šta su legislativni osnovi već postavljeni. Da je teren spreman svedoči i nedavna objava studije u Financial Times, prema kojoj Srbija zauzima prvo mesto po broju stranih direktnih investicija.[7]

Dakle, tek iz perspektive imperijalne realnosti globalnog kapitalizma možemo shvatiti istinu Vučićevog režima – on ne predstavlja devijaciju sa puta demokratizaje društva na čiju nas je neophodnost podsetilo bombardovanje NATO pakta, već predstavlja zaokruženo ostvarenje interesa imperijalnog kapitala u našoj zemlji. I tek na toj ravni moguće je povući demarkacionu liniju marksističke kritike kompradorske SNS elite, od liberalne kritike SNS kakva je dominantna u javnom diskursku, te se upustiti u izgradnju leve pozicije u uslovima (polu)periferije srpskog kapitalizma. Umesto „suočavanja sa prošlošću“ koju nam kroz godine tranzicije nameće liberalna elita, potrebno je jedno otrežnjavajuće suočavanje sa sadašnjošću; sadašnjošću koja je sadržana u nizu kompleksnih odnosa alokacije resursa između imperijalnog kapitala,  kompradorske elite i uvozno-orijentisane domaće buržoazije, sa jedne strane, i ekonomski devastiranog i ideološki dezavuisanog radništva, ogromnog javnog sektora kojim se kupuje partijska armija SNS i održava politička stabilnost, visokom stopom nezaposlenosti mladih i ekonomskom migracijom ove populacije, sa druge strane. Prostor za levu politiku moguće je otvoriti tek kroz mapiranje protivrečnosti srpskog političkog i ekonomskog mesta u sistemu globalnih protivrečnosti imperijalističke političke i ekonomske prisile. Utoliko, tema imperijalizma nije nešto što svoj intres crpi iz puke teorijske neadekvatnosti postmarksističkih koncepcija, već proizilazi iz najurgentnijih zahteva prakse.

 

 

 


[1] Michael Hardt, Antonio Negri, Imperij, Multimedijalni institut, Arkzin, Zagreb, 2003.

 

 

[4] John Smith, Imperialism in the Twenty-First Century Globalization, Super-Exploitation, and Capitalism’s Final Crisis, Monthly Review Press, New York, 2016.

 

 

[5] Isto.

 

 

[6] Ellen Meiksins Wood, Empire of Capital, Verso, London, New York, 2005.

 

 

Print Friendly, PDF & Email
Share
Translate »