Tag Archives: feminizam

26 jul

ŽENSKI JUGOSLOVENSKI EKSPERIMENT

Tekst je objavljen u 3. broju časopisa MARGINA (jul 2014), str. 79 -83.

ŽENSKI JUGOSLOVENSKI EKSPERIMENT

Maja Solar

Ženske organizacije na jugoslovenskim prostorima pojavljuju se u drugoj polovini XIX veka, a množe se početkom XX veka. Zauzimajući širok političko-ideološki spektar (od onih koje su bile vezane za socijaldemokratiju, preko građanskih, do onih koje su bile vezane za crkvu), ove organizacije su imale i različite pristupe problemu položaja žena u društvu. Dok su građanske organizacije svoje emancipatorske zahteve prvenstveno temeljile u pravnoj regulaciji (zahtevima za izjednačavanje žena u pravnom smislu), dotle su konzervativne ženske skupine (paradigmatični primeri su razna kola sestara) fokus stavljale na karitativno-humanitarni rad. Građanske feminističke opcije su zahtevale ravnopravnost muškaraca i žena u juridičkom aspektu, pravo glasa i izbora, pravo na obrazovanje, jednaki moral za oba pola itd., ali nisu ih zanimale promene u odnosima proizvodnje i društvenog poretka uopšte. Feministkinje iz građanskog miljea nisu videle kapitalizam kao problem, već su se borile za jednake šanse za žene u karijeri i sferi rada (ostavljajući netaknutnom klasnu strukturu društva). Konzervativne ženske grupe, pak, ne samo da se nisu zanimale za promenu društvenih odnosa (ni u političkom niti u ekonomskom smislu), već su svoj rad ugrađivale u nepromenjenoj patrijarhalnoj strukturi – videći ulogu žene upravo tako kako joj je i bila nametnuta. Ove organizacije su se bavile humanitarnim radom, naročito su pomagale ženama majkama i bile su stub očuvanja ideologije crkve. Sa razvićem kapitalističkog načina proizvodnje na jugoslovenskim prostorima razvija se i radnički pokret, a sa njime i socijalističke ženske organizacije. Prvi svetski rat bio je prvi prekid u radu ovih organizacija, ali i eksces koji je omogućio izvesnu transformaciju tradicionalnih polnih uloga (žene su morale preuzimati one uloge koje su tradicionalno bile namenjene muškom polu). Nakon rata i stvaranja jugoslovenske države, ženske organizacije se još više umnožavaju i objedinjuju na osnovu regionalnih kriterija. Posebna pozicija levih ženskih organizacija bila je uslovljena agresivnom antikomunističkom politikom (zabranom rada komunističke partije 1920. g. putem dekreta pod nazivom Obznana, Zakonom o zaštiti države koji je donet 1921. g, te otvorenom diktaturom kralja Aleksandra od 1929. g. i zabranom političkih partija uopšte). Kako je komunistička partija mogla raditi samo u ilegali, tako su i ženske organizacije levog spektra pronalazile nove oblike organizacije rada. Jedna od taktika rada u tako teškim uslovima bila je i rad u nekomunističkim organizacijama, stoga je partija koristila i mnoge ženske organizacije za članstvo vlastitih snaga – preko kojih je pokušavala delovati (primera radi, preko Društva za prosvetu žena, zatim preko Ženske nabavljačke zadruge, a naročito preko Omladinskih sekcija u Ženskom pokretu itd.[1]) Ženske organizacije vezane za radnički pokret su u međuratnom periodu itekako bile aktivne. No, tek tokom drugog svetskog rata (drugog prekida u ovoj istoriji ženskog organizovanja) nastaje do tada najmasovnija ženska organizacija na jugoslovenskim prostorima koja je uspela da okupi i mobiliše najveći broj žena – Antifašistički front žena.

Oformljen još za vreme rata (1942. g u Bosanskom Petrovcu) AFŽ je i nakon rata razvijao najveći deo svojih aktivnosti, sve do 1953. g. kada je zvanično i ukinut. Ono što je zanimljivo u daljnoj istoriji ženskog organizovanja jeste zaborav i brisanje povesti AFŽ-a (osobito nakon 1990-ih) kao čvornog mesta transformacije polnih/rodnih uloga i odnosa. U sklopu (neo)liberalne ideologije prema kojoj su demokratske slobode nastale nakon sloma socijalizama – nema mesta za istoriju jugoslovenskog emancipatorskog eksperimenta. Priča o AFŽ-u je ili sasvim nestala ili se pojavljivala kao neka tačkica u istoriografiji, uglavnom vezana za naraciju o jugoslovenstvu kao totalitarnom projektu (pri čemu je akcenat na ovu priču uvek bio na negativnom). Iako je iskustvo AFŽ-a zaista jedno ambivalentno iskustvo, zaboravljanje snažne emancipatorske dimenzije ove ženske prošlosti (kao i jugoslovenske prošlosti uopšte) predstavlja ne samo nekritički manevar u službi pojednostavljenja, već i jasno političko-ideološko opredeljenje savremenih istorija.

Zagorka Spicanovic

Read More

Share
08 mar

BORBE ZA PROSLAVU 8.MARTA (isečak iz jugoslovenske istorije)

Ovo je isečak iz knjige Jovanke Kecman ”ŽENE JUGOSLAVIJE u radničkom pokretu i ženskim organizacijama 1918-1941 koji predočava atmosferu borbe za organizovanje proslava 8.marta u Kraljevini Jugoslaviji, te ulogu Komunističke partije Jugoslavije u ovim političkim borbama i agitacijama u periodu od 1930. do 1941. godine.

Povodom proslave 8. marta 1930. godine KPJ je uputila Proglas radnim ženama Jugoslavije u kojem se govori o veoma teškim posledicama diktatorskog režima u našoj zemlji i pozivaju žene da 8. marta stupe u demonstracije za povišenje nadnica, za izjednačavanje plata za isti posao, a protiv ”otpuštanja u masama, ubijanja i zverskog mučenja po tamnicama, uništavanja socijalnog zakonodavstva, priprema imperijalističkog rata i imperijalističkog odgoja u školama”. Kraljevska banska uprava savske banovine upozorila je Upravu policije u Zagrebu i sve sreske načelnike na ovaj letak sa zahtevom da se njegovo rasturanje najenergičnije spreči ”a rasturači podvrgnu najstrožoj zakonskoj odgovornosti”.

Pod ovakvim uslovima bilo je zaista teško organizovati proslavu Međunarodnog dana žena, koja je imala izrazito propagandni i politički karakter. Zbog toga se tek 1934. godine uspelo nešto uraditi na tom planu. U prvom broju lista Proleter iz te godine objavljen je članak u kojem se govori o značaju Međunarodnog dana žena i pripremama za tu proslavu. U uputstvima CK za rad među ženama iz 1934. godine kaže se da je zadatak komisija za rad među ženama da uz pomoć partijske i omladinske organizacije pripremi proslavu 8. marta, da je proširi na širi krug radnih žena i na taj način izvojuje legalnost proslave. Te godine organizuju se prve pojedinačne proslave Međunarodnog dana žena. Tako je u Zagrebu 8. marta održan širi sastanak tekstilnih radnica u sali sindikata u Mihanovićevoj ulici. Na sastanku je Drago Marušić govorio o položaju radničke klase, a Ruža Turković o značaju Dana žena, o položaju žene radnice i borbi za njenu ravnopravnost. Iste godine proslavljen je 8. mart i na Cetinju.

Obimnije pripreme za proslavu 8. marta izvršene su 1935. godine. Pored direktivnih pisama CK KPJ partijskim organizacijama, objavljeno je nekoliko članaka u partijskoj, radničkoj i drugoj naprednoj štampi i periodici o značaju 8. marta. Februara 1935. godine Centralni komitet KPJ u direktivnom pismu Pokrajinskom komitetu KPJ za Hrvatsku, pored ostalog, piše da kampanju za proslavu Međunarodnog dana žena razviju na što široj osnovi, da se na tome angažuje sve partijsko i omladinsko članstvo, kao i sindikat koji je pod uticajem Partije, da se pripreme oko proslave 8. marta ne smeju više prepustiti samo ženama aktivistima; da nije dovoljno da se radi među ženama samo oko priprema ove proslave, nego da treba više vremena posvetiti radu među radnicama. U pismu se dalje kaže da je potrebno u svakoj partijskoj ćeliji održati referat o pojačanom radu među ženama u pripremama proslave 8. marta i precizirati na tom sastanku zadatke koji su vezani za uspeh ove proslave; da u toku ovog rada treba nastojati da se osnuju partijske ćelije u preduzećima gde su uglavnom zaposlene radnice i da se okupi što veći broj žena na liniji koju Partija zastupa; da se izdaju leci povodom 8. marta i piše u lokalnim listovima o toj proslavi; da pored ekonomskih treba isticati i političke zahteve i tražiti slobodno delovanje svih revolucionarnih radničkih organizacija, slobodu štampe, zbora i dogovora, boriti se protiv hapšenja radničkih i nacionalnorevolucionarnih boraca, za punu amnestiju svih političkih i vojnih krivaca. U isto vreme CK KPJ izdao je posebnu okružnicu posvećenu proslavi 8. marta. U tom dokumentu se, pored ostalog, navodi da februar i početak marta treba da budu iskorišćeni za razvijanje agitacije među radnicama i siromašnim seljankama kako bi ih privukli u revolucionarnu borbu radničke klase, da se u toku pripreme 8. marta održe sastanci i konferencije sa radnicama iz preduzeća i radničkim ženama i siromašnim seljankama, radeći pri tome na stvaranju odbora jedinstvenog fronta; da se u lecima posvećenim radnim ženama, pored opštih zahteva, ističu i lokalni zahtevi i interesi žena; zatim se kaže da u pripremama ove proslave treba isticati sledeće parole:

1.     RADNE ŽENE OKUPLJAJTE SE OKO ZAHTEVA JEDINSTVENOG FRONTA U BORBU PROTIV KLASNOG I NACIONALNOG UGNJETAVANJA;

2.     ZAHTEVAJMO HLEBA I RADA ZA SVE ZAPOSLENE RADNIKE I RADNICE, ZA SOCIJALNO OSIGURANJE SVIH BESPOSLENIH NA RAČUN DRŽAVE, BANOVINE, OPŠTINE I KAPITALISTA;

3.     PROTIV SNIŽENJA NADNICA, PROTIV GLOBA I OTPUŠTANJA SA RADA;

4.     PROTIV POGORŠANJA SOCIJALNOG OSIGURANJA NA ŠTETU RADNIKA I RADNIČKIH ŽENA;

5.     PROTIV PREKOVREMENOG I NOĆNOG RADA ZA ŽENE I DECU;

6.     ZA ZIMSKU POMOĆ U ODELU, HRANI, OBUĆI I OGREVU SVIM BESPOSLENIM I NJIHOVOJ DECI;

7.    BESPLATNO DELJENJE KNJIGA I OSLOBAĐANJA OD ŠKOLARINE ZA SIROMAŠNU ŠKOLSKU DECU;

8.   TRAŽIMO BESPLATNO POROĐAJ U BOLNICAMA, DEČIJA OBDANIŠTA I DISPANZERE O TROŠKU DRŽAVE I KAPITALISTA ZA SVE SIROMAŠNE ŽENE GRADA I SELA;

9.     RADNE ŽENE SELA BORITE SE ZA BESPLATNU RASPODELU SVE DRŽAVNE, CRKVENE, DVORSKE I VELEPOSEDNIČKE ZEMLJE I ŠUME SIROMAŠNIM SELJACIMA. BORITE SE ZA PONIŠTENJE SVIH DUGOVA I POREZA SIROMAŠNIH SELJAKA

10.      MAJKE, ŽENE I SESTRE, OKUPLJAJTE SE ZA BORBU PROTIV VOJNOFAŠISTIČKOG TERORA, ZAHTEVAJTE POTPUNO OSLOBOĐENJE I PUNU AMNESTIJU ZA SVE POLITIČKE I VOJNE ZATVORENIKE. ZAHTEVAJTE UKIDANJE SMRTNE KAZNE;

11.   RADNE ŽENE POTLAČENIH NARODA: HRVATA, SLOVENACA, MAKEDONACA I CRNOGORACA STUPAJTE U BORBU PROTIV NACIONALNOG UGNJETAVANJA;

12. RADNE ŽENE SRPSKE NACIJE PODUPIRITE BORBU ZA NACIONALNO OSLOBOĐENJE POTLAČENIH NARODA;

13.  RADNE ŽENE SVIH ZEMALJA JUGOSLAVIJE BDITE NA OČUVANJU MIRA. BORITE SE PROTIV MILITARIZACIJE OMLADINE, PROTIV PRIPREMANJA RATA I NAPADA NA SOVJETSKI SAVEZ;

14.   BORIMO SE ZA SLOBODU ORGANIZOVANJA, SLOBODU REVOLUCIONARNE ŠTAMPE, ZBORA I DOGOVORA.

20659

 

 

Read More

Share
20 jul

Ankica Čakardić_Ženski problem u političkoj ekonomiji – od jugoslavenskog samoupravljanja do mjera štednji

Sažetak: Tema će u metodološkom kontekstu historijsko-materijalističke analize skicirati „ženski problem“ u dvama različitim sistemima političke ekonomije, gdje se prvi referira na jugoslavensko samoupravljanje, a drugi se – preko tzv. hrvatskog tranzicijskog perioda 90-ih sve do trenutne ekonomske krize i mjera štednje od 2009. naovamo – tiče kapitalističkog načina proizvodnje koji se uspješno formira nakon prvobitne akumulacije kapitala u ratnoj Hrvatskoj. Tezom koju bih ovdje ponudila pokušala bih ukazati na činjenicu da oba spomenuta sistema generiraju dvostruku opresiranost kao osnovni modus ženskog života koji se ozbiljuje kao utemeljenje društvene reprodukcije i proizvodnje znanja, koja joj na specifičan način određuje sadržajni i formalni smisao. Kada je riječ o društvenoj/socijalnoj reprodukciji koja je za ovu temu ključni element unutar kojega raspravljamo o ženskom položaju unutar određenih proizvodnih odnosa, tada pokušavam upozoriti na tvrdoglavu konzistentnost problema kućanskog i obiteljskog rada koji se kreće od njegovateljskog posla vezanog za djecu i starije, seksa kao rada i njegovih bitnih potencijala koji reproduciraju radničku klasu do različitih oblika neplaćenih poslova u sferi doma.

Ključne riječi: feminizam, jugoslavensko samoupravljanje, mjere štednje, kapitalizam, proizvodni odnosi, historijski materijalizam

 

1. Ženski problem u jugoslavenskom socijalističkom samoupravljanju

U poslijeratnom razdoblju (nakon 1945) Jugoslavija je sprovela niz promjena u načinu upravljanja ekonomijom. To razdoblje se ugrubo može podijeliti na administrativno-centralističko (1945-50), nakon kojeg je došlo do uvođenja radničkog samoupravljanja (1950), decentralizacije i deetatizacije, i koje je konačno – sa SFRJ Ustavom iz 1947.g. – transformirano u razdoblje razvijenog socijalističkog samoupravljanja.[i] Citirajući jednog od najbližeg suradnika Josipa Broza Tita i glavnog konceptualnog tvorca jugoslavenskog samoupravnog socijalizma:

„Osnova svih sloboda i prava radnih ljudi i građana u našem socijalističkom društvu jeste pravo na samoupravljanje. To je novo i direktno demokratsko socijalističko pravo, koje je moguće jedino u uslovima društvenog vlasništva nad sredstvima za proizvodnju i vladajuće pozicije radničke klase u društvu. Ovo pravo je neupitno i neotuđivo, i kao takvo pripada svim radnim ljudima i građanima.”[ii]

Pravnu dimenziju koju Kardelj spominje u ovom citatu treba smjestiti u područje  radne ravnopravnosti žena i muškaraca, napose kad je riječ o različitim radnim ugovorima, slobodnom vremenu i njegovoj alokaciji te obiteljsko-kućanskim obavezama koje će ometati ženu da, s jednu stranu, participira u političkom i samoupravljačkom angažmanu ali i da, s drugu stranu, ukazuju na deklarativnu, nikako faktičku razinu radne ravnopravnosti muškaraca i žena. Dakako, taj vid radne neravnopravnosti će u kasnijem periodu kapitalističkog načina proizvodnje u okvirima liberalne demokracije i izražene klasne razlike biti i dublje prisutan, kao politička, socijalna i ekonomska nejedankost žena i muškaraca.

Samoupravljanje je u idealtipskom smislu – kad je riječ o emancipaciji žena – zagovaralo restrukturiranje privatne sfere života tako da ona postane sastavnim dijelom jedinstvene društvene organizacije. Na taj su način mnoga „ženska pitanja“, u prvom redu kućanski rad, trebala u praksi postati opće-društvena, socijalizirana. No, bez obzira na nominalne egalitarne zahtjeve samoupravnog sistema, ono što se u Jugoslaviji počelo događati uslijed prvih tehnokratskih upliva u samoupravljački model političke ekonomije dva su problema: prvi i najvidljivi se ogledao u nedovoljnoj afirmaciji radničke klase u upravljanju i „zaostajanje“ u progresivnom ostvarivanju pretpostavljenog položaja žena o čemu će u nastavku teksta biti više govora.[iii]

Premda je ponešto teže pronaći neprogramatske tekstove koji su pisani u Jugoslaviji a koji bi ponudili kritičku analizu ženskog statusa u samoupravljanju, neki nam radovi ipak omogućuju bitne podatke, ako ne i adekvatnu analizu. Istraživanje o samoupravnom i radnom položaju žena u Bosni i Hercegovini omogućilo je čitavi niz zanimljivih podataka, primjerice na pitanje „što društveno angažiranje i samoupravni angažman znači za žene“ 35.7 % ispitanica je izjavilo da im to nosi samo brojne i dopunske obaveze, za 16.4 % ta mogućnost ne znači ništa, 12.8 % nema o tome svoje mišljenje i za 32 % ispitanica to znači niz pogodnosti.[iv]

Read More

Share
09 dec

UVOD U RADIKALNE TEORIJE 7, JUDITH BUTLER / QUEER

Sledeće subote (15.decembar) u CK 13 Uvod se bavi teorijom Džudit Batler i nekim momentima queer teorije. Neke uvodne tekstove Judith Butler možete preuzeti ovde: Između Frojda i Fukoa / Uvod u tela koja nešto znače

Program:

14.00h dokumentarni film o Džudit Batler: preuzmi titl ovde srp=hr titl
15.00h Adriana Zaharijević "Ko smo mi ? Radikalno čitanje Džudit Batler"
17.00h Milena Stefanović "Uoквирivanje identiteta"

judith

Adriana Zaharijević (1978). Završila filozofiju na Filozofskom fakultetu u Beogradu; specijalizirala i magistrirala na Fakultetu političkih nauka u Beogradu, gde uskoro treba da brani doktorsku tezu iz oblasti roda i politike. Koordinatorka u beogradskom Centru za ženske studije i istraživačica na FPN-u. Autorka knjige Postajanje ženom (2010) i priređivačica monografije Neko je rekao feminizam?  (2007, 2008, 2012). Članica Udruženja književnih prevodilaca Srbije od 2003. godine (poslednje prevedene knjige Nevolja s rodom, Džudit Batler, i Život duha, Hana Arent [sa Aleksandrom Bajazetov]). Oblasti interesovanja: politička filozofija, savremena feministička teorija, istorija XIX veka

Milena Stefanović završava master studije filozofije na Filozofskom fakultetu u Novom Sadu. Diplomirala je na temi “Feministička kritika Hegela – pojam žene u Hegelovoj filozofiji”. Objavljivala je  u časopisima „Arhe“, „Genero“ i „Polja“. Bavi se odnosom Hegelove filozofije sa feminizmom, naročito levim feminizmom i kvir teorijom, odnosno, savremenim koncepcijama emancipacije u čijem je središtu antinomija “rastakanje” subjekta naspram “esencijalizma”. Autorka je i učesnica video-radova i brojnih poetskih performansa koji problematizuju pojam slobode, klase i Drugog u savremenom svetu. Veruje jedino u slatkiše i kofeinske napitke

Share
Translate »