Tag Archives: AFŽ

26 jul

ŽENSKI JUGOSLOVENSKI EKSPERIMENT

Tekst je objavljen u 3. broju časopisa MARGINA (jul 2014), str. 79 -83.

ŽENSKI JUGOSLOVENSKI EKSPERIMENT

Maja Solar

Ženske organizacije na jugoslovenskim prostorima pojavljuju se u drugoj polovini XIX veka, a množe se početkom XX veka. Zauzimajući širok političko-ideološki spektar (od onih koje su bile vezane za socijaldemokratiju, preko građanskih, do onih koje su bile vezane za crkvu), ove organizacije su imale i različite pristupe problemu položaja žena u društvu. Dok su građanske organizacije svoje emancipatorske zahteve prvenstveno temeljile u pravnoj regulaciji (zahtevima za izjednačavanje žena u pravnom smislu), dotle su konzervativne ženske skupine (paradigmatični primeri su razna kola sestara) fokus stavljale na karitativno-humanitarni rad. Građanske feminističke opcije su zahtevale ravnopravnost muškaraca i žena u juridičkom aspektu, pravo glasa i izbora, pravo na obrazovanje, jednaki moral za oba pola itd., ali nisu ih zanimale promene u odnosima proizvodnje i društvenog poretka uopšte. Feministkinje iz građanskog miljea nisu videle kapitalizam kao problem, već su se borile za jednake šanse za žene u karijeri i sferi rada (ostavljajući netaknutnom klasnu strukturu društva). Konzervativne ženske grupe, pak, ne samo da se nisu zanimale za promenu društvenih odnosa (ni u političkom niti u ekonomskom smislu), već su svoj rad ugrađivale u nepromenjenoj patrijarhalnoj strukturi – videći ulogu žene upravo tako kako joj je i bila nametnuta. Ove organizacije su se bavile humanitarnim radom, naročito su pomagale ženama majkama i bile su stub očuvanja ideologije crkve. Sa razvićem kapitalističkog načina proizvodnje na jugoslovenskim prostorima razvija se i radnički pokret, a sa njime i socijalističke ženske organizacije. Prvi svetski rat bio je prvi prekid u radu ovih organizacija, ali i eksces koji je omogućio izvesnu transformaciju tradicionalnih polnih uloga (žene su morale preuzimati one uloge koje su tradicionalno bile namenjene muškom polu). Nakon rata i stvaranja jugoslovenske države, ženske organizacije se još više umnožavaju i objedinjuju na osnovu regionalnih kriterija. Posebna pozicija levih ženskih organizacija bila je uslovljena agresivnom antikomunističkom politikom (zabranom rada komunističke partije 1920. g. putem dekreta pod nazivom Obznana, Zakonom o zaštiti države koji je donet 1921. g, te otvorenom diktaturom kralja Aleksandra od 1929. g. i zabranom političkih partija uopšte). Kako je komunistička partija mogla raditi samo u ilegali, tako su i ženske organizacije levog spektra pronalazile nove oblike organizacije rada. Jedna od taktika rada u tako teškim uslovima bila je i rad u nekomunističkim organizacijama, stoga je partija koristila i mnoge ženske organizacije za članstvo vlastitih snaga – preko kojih je pokušavala delovati (primera radi, preko Društva za prosvetu žena, zatim preko Ženske nabavljačke zadruge, a naročito preko Omladinskih sekcija u Ženskom pokretu itd.[1]) Ženske organizacije vezane za radnički pokret su u međuratnom periodu itekako bile aktivne. No, tek tokom drugog svetskog rata (drugog prekida u ovoj istoriji ženskog organizovanja) nastaje do tada najmasovnija ženska organizacija na jugoslovenskim prostorima koja je uspela da okupi i mobiliše najveći broj žena – Antifašistički front žena.

Oformljen još za vreme rata (1942. g u Bosanskom Petrovcu) AFŽ je i nakon rata razvijao najveći deo svojih aktivnosti, sve do 1953. g. kada je zvanično i ukinut. Ono što je zanimljivo u daljnoj istoriji ženskog organizovanja jeste zaborav i brisanje povesti AFŽ-a (osobito nakon 1990-ih) kao čvornog mesta transformacije polnih/rodnih uloga i odnosa. U sklopu (neo)liberalne ideologije prema kojoj su demokratske slobode nastale nakon sloma socijalizama – nema mesta za istoriju jugoslovenskog emancipatorskog eksperimenta. Priča o AFŽ-u je ili sasvim nestala ili se pojavljivala kao neka tačkica u istoriografiji, uglavnom vezana za naraciju o jugoslovenstvu kao totalitarnom projektu (pri čemu je akcenat na ovu priču uvek bio na negativnom). Iako je iskustvo AFŽ-a zaista jedno ambivalentno iskustvo, zaboravljanje snažne emancipatorske dimenzije ove ženske prošlosti (kao i jugoslovenske prošlosti uopšte) predstavlja ne samo nekritički manevar u službi pojednostavljenja, već i jasno političko-ideološko opredeljenje savremenih istorija.

Zagorka Spicanovic

Read More

Translate »