04 jan

Primož Krašovec – Evropska politika i (neo)fašizam

Tekst je objavljen u 8. broju Časopisa Stvar

Primož Krašovec

EVROPSKA POLITIKA I (NEO)FAŠIZAM

Kako misliti uspon nove ekstremne desnice i neofašizma u današnjoj Evropi čini se kao suvišno pitanje, budući da su stvari naizgled jasne: očigledna je činjenica da ekstremna desnica beleži izniman rast izborne podrške; da nasilje nad Romima, migrantima i muslimanima nije stvar izolovanih incidenata, već je sistemska pojava; da ne samo da su rasistički i šovinistički diskursi prisutni u javnom prostoru, već su rasistički i šovinistički stereotipi postali politički legitimni obrasci interpretacije društva i istorije. Uporedo s postavljanjem spomenika domobrancima u Sloveniji, mađarske uniformisane jedinice za društvenu higijenu pretresaju privatne kuće i proganjaju nemoralne oblike života, dok Italija deportuje Rome, a oružane divizije Zlatne zore u Grčkoj tuku i maltretiraju migrante. Očigledno je da danas u Evropi imamo neku vrstu (neo)fašističkih ideologija i prakse, i takođe je jasno da one neće nestati same od sebe, već da je potrebna neka vrsta otpora odnosno antifašističke borbe za 21. vek.

Istovremeno sa ovim, uzroci neofašizma i metode borbe protiv njega su manje očigledni. Ustaljene (kritičke) interpretacije fašizma možemo, donekle pojednostavljeno, podeliti na dve osnovne vrste. Prva fašizam vidi kao društveni meteor, nezamislivo zlo koje ipak udara samo u određenim društveno-istorijskim okolnostima – na primer, u trenucima krize i opšte društvene opustošenosti i kada je levica suviše slaba da bi ponudila ozbiljnu i opšteprihvatljivu alternativu. Kada i ako je ta situacija (a danas u Evropi jeste), ekstremna desnica koristi dati politički manevarski prostor i preusmerava bes i razočarenja masa na žrtvene jarce poput jevreja, muslimana i/ili migranata te putem demagoške propagande mobiliše mase za teroristički, totalitarni i istrebljivački politički projekat. U ovoj tački dolazimo i do drugog preovlađujućeg načina interpretacije neofašizma – u samim masama ljudi postoji nešto opasno, sumnjivo i barem potencijalno fašistoidno i potrebno je nekako ne samo omesti uticaj fašističke demagogije i propagande na masu, već i sprečiti (preveliki) uticaj mase na politiku, budući da taj fašistoidni potencijal, koji samo čeka svoj propagandni trenutak, leži u njoj samoj.

 

 

Upustva za borbu protiv neofašizma slede neki od ova dva oblika interpretacija, pa stoga glase: pod budnim okom stalno pratiti („monitoring“) medijski i druge javne prostore kako bismo na vreme mogli da uočimo povećanu koncentraciju govora mržnje, a putem toga i rizik od eksplozivnog susreta fašističke demagogije i potencijalno fašistoidne mase; uspostavljanje higijenske tampon zone između politike i ljudi, gde bi posebne institucije (NVO, akademija, kulturne institucije) mogle držati mase ljudi na odstojanju i filtrirati neprimerene oblike diskursa i političkog ponašanja; posvećenost političkoj kulturi i higijeni na nacionalnom nivou; i konačno, ulagati napor u jačanje ideje Evrope i kosmopolitizma nasuprot nacionalizmu (koji je prethodnica fašizma).

U nastavku ćemo, putem kratke analize kako istorijskih tako i savremenih oblika fašizma kao istorijskih promena evropske politike, pokušati da pokažemo da ovakve interpretacije ne uspevaju ni da pojasne današnji (neo)fašizam ni da predlože učinkovite metode borbe protiv njega.

Društveni sadržaj i politički oblik istorijskog fašizma

Počnimo sa istorijskim fašizmom, ili tačnije, popularnom slikom o njemu. Istorijski fašizam bi tako bio napad na liberalnu demokratiju ili na kapitalizam, užasno ekcesan, nasilan i zločinački pokušaj negacije modernog društva koji je, kao takav, potpuno spoljašnji samom društvu, potpuno iracionalni proizvod istorijskog razvoja. Kad fašizam vidimo ovako, onda osuđujemo njegovu istorijsku prošlost i plašimo se njegovog ponavljanja u sadašnjosti, a da ga ne moramo ni pojasniti ni razumeti; on ostaje meteor.

Metod koji je za proučavanje istorijskog fašizma predložio Landa (2010) je, suprotno ovome, njegova „deegzotizacija“. Uslov te deegozizacije (i stoga stvarnog razumevanja) fašizma je da mu ne verujemo na reč onda kada govori o sebi, tj. fašističkoj ideologiji, već da se bavimo stvarnim istorijskim procesima koji su doveli do fašizma te njegovim stvarnim društvenim i političkim praksama.

Landa (2010) navodi da fašizam nije bio antiliberalni, već antidemokratski i (pre svega) antikomunistički politički projekat. Liberalizam kao politička doktrina ne pretpostavlja nužno demokratiju, već prvenstveno zaštitu privatne svojine i prava privatnog vlasnika da svojom svojinom slobodno raspolaže. Da bi to bilo tako, mora postojati formalna jednakost privatnih vlasnika pred zakonom i odgovarajuće institucije koje bi održavale takav poredak i kažnjavale njegovo rušenje (sudstvo, policija). Ovaj poredak takođe omogućava uspostavljanje i reprodukciju kapitalističkih proizvodnih odnosa – svojinska nejednakost se na tržištu rada razlikuje u klasnom odnosu između kupaca radne snage, kapitalista, i njenih prodavaca, radnika.

Liberalizam ne samo da nije isto što i demokratija, već joj je ponekad u potpunosti suprotstavljen. Moderna demokratija je rezultat političkih borbi i revolucija koje nadilaze okvire liberalizma. Težnja borbi za demokratiju je zaista rezultirala ograničavanjem političke moći i uspostavljanjem privatnih društvenih prostora, u kojima se mogla razviti kapitalistička ekonomija, međutim, borba za slobodu nije bila borba za slobodno raspolaganje privatnom svojinom, u koje politika ne sme zadirati, već borba za opštu političku emancipaju i mogućnost da svako može da učestvuje u političkom odlučivanju.

U ovoj tački nailazimo na protivrečnost između liberalizma i demokratije, između borbe za slobodu od politike i slobodu političkog učestvovanja. Osnovna problematika liberalizma je da se ograniče državne ingerencije tako da ne ometaju slobode pojedinca (kao osobe i kao preduzetnika), dok je težnja demokratija (barem potencijalno) ekspanzivna, težnja da se svi ljudi uključe u političko odlučivanje i da se prošire domeni demokratske politike (uključujući i područja koja su iz perspektive liberalizma privatna i time nedostupna političkom uplitanju).

Ova protivrečnost je bila glavna preokupacija fašističkih pravnih i političkih teoretičara. Po Šmitu, demokratski sistem, koji kao takav dopušta učestvovanje masa u politici, onemogućava autonomiju političkog, mogućnost države da autonomno donosi odluke, tako da država postane talac posebnih interesa, tj. zahteva mase za većim društvenim blagostanjem. (Bonefeld, 2005) Ove političke težnje i zahtevi odnosili su se na državnu preraspodelu bogatstva i na državnu intervenciju u prostor ekonomije, odnosno njenu politizaciju. Ali ne samo intervenciju – u konkretnom istorijskom kontekstu uspona fašizma, koji je usledio nakon uspešne sovjetske revolucije kao i neuspešnih komunističkih ustanaka u srednjoj Evropi, demokratija je predstavljala rizik jer bi mogla da dovede do socijalističkog ili komunističkog preuzimanja vlasti, koje ne bi samo značilo negativne posledice po slobode pojedinaca kao privatnih vlasnika/preduzetnika, već njihovo ukidanje.

Konkretno fašističko odnosno nacističko političko rešenje ove dileme je bilo ukidanje demokratije (slobode izbora, višestranačkog sistema, političkih sloboda, slobode govora i štampe, demokratskih prava), ali ne i same liberalne države, jer kapitalistička država može biti liberalno demokratska, ali i liberalno diktatorska. Fašistička država je bila ovo drugo – privatna, preduzetnička sloboda nije bila ukinuta, već je, usled postojeće opasnosti od komunizma, dodatno zaštićena i ojačana. Nacistička Nemačka je zaista planski intervenisala u ekonomiju, ali putem saradnje sa krupnom industrijom, a ne eksproprijacijom nje (Sohn-Rethel, 2012) – istovremeno je, s privatizacijom mnogih socijalnih službi, u evropski ekonomski rečnik ušla sama reč „privatizacija“. (Bel, 2010) Doduše jeste ostvarila punu zaposlenost, ali ne putem unutrašnje transformacije ekonomije, već smanjenjem radničkih prava i prekarizacijom radnih odnosa. (Siegel, 1985)

Fašizam nije bio ni antiliberalan ni antikapitalistički. Upravo suprotno, pored povremene kvazi antikapitalističke retorike (Centrih, 2012), štitio je liberalnu državu i kapitalizam od potencijalne pretnje komunizma. Sredstva odbrane od komunističke pretnje bila su politički terorizam, ukidanje demokratije te pokušaj da se goruće klasne protivrečnosti prevaziđu uspostavljanjem, u slučaju nemačkog nacizma, harmonične nacionalne zajednice, ujedinjene u borbi istovremeno protiv kako unutrašnjeg tako i spoljašnjeg rasnog neprijatelja (judeo-boljševika), ili, u slučaju italijanskog fašizma, korporativističke, strogo hijerarhijske države. Ali je u oba slučaja ukidanje demokratije istovremeno bilo uspostavljanje oblika društveno-političke organizacije koja bi ukrotila klasne protivrečnosti istrovremeno ostavivši kapitalističku proizvodnju netaknutom. Nemačka Volksgemeinschaft i italijanski organski korporativizam bili su halucinacija kapitalizma bez klasne borbe.

Fašizam nije bio prosto reakcija na društveno opustošenje velike depresije, već pre svega pokušaj da se spreči da se kriza kapitalizma reši komunističkim putem, što je zahtevalo kako ukidanje demokratije (da do ukidanja kapitalizma ne bi došlo reformskim putem), kao i politički terorizam (ukidanje revolucionarnih levih organizacija), te istovremeno ograničenje državne politike (odnosno da ne zadire u osnovni kapitalistički način proizvodnje) i proširenje njene represivne dimenzije (kontrola populacije, cenzura, povećanje policijskih ovlašćenja, politički atentati i zatvaranja).

Rasna odnosno rasistička dimenzija fašističke politike je bila pokušaj da se da novi (doduše, na ideološkoj ravni, na mitskoj prošlosti zasnovan) temelj političkog uređenja kapitalističkog društva, koje nije demokratsko, već, u fašizmu, sluša poklič krvi, sledi ratnički instinkt, itd. S druge strane, fašistički državni rasizam u svojoj praksi nije bio arhaičan, već posve moderan i visokotehnološki, medicinsko-higijenski. Stvarne prakse državnog rasizma su u nacističkoj Nemačkoj, na primer, uključivale pooštreni administrativni nadzor stanovnišva (Aly in Roth, 2004), eugeniku, sterilizaciju i eutanaziju nosioca hroničnih i naslednih bolesti, duševnih bolesnika i drugih „degenerisanih“, selektivno razmnožavanje, izručenje (telesno i/ili moralno) nezdravog dela populacije koncentracionim logorima te njegovo masovno ubijanje. (Mayer, 2012) Ukratko, rasa, barem u nacizmu (u italijanskom fašizmu rasistički momenat nije bio toliko izražen), nije bila toliko ponovno uspostavljanje predmodernih odnosno predliberalnih oblika društvene segregacije, već predmet društvenog samoozdravljenja, čiji je ključni kriterijum bila (posve moderna, kapitalistička) produktivnost. Tako su intelektualci, jevrejski bankari, duševno ili telesno oboleli i homoseksualci  za naciste predstavljali problem jer nisu bili produktivni, nisi radili ni gradili novu rasnu zajednicu, već su apstraktno filozofirali, skupljali kamatu, širili bolesti ili se bavili nereproduktivnim seksualnim praksama.

Da rezimiramo, istorijski fašizam nije bio iznenadna erupcija iracionalnog totalitarnog zla, koje bi prekinulo mirni razvoj i napredak liberalno-demokratskog društva, već politički projekat samoodržanja liberalne države u istorijskom trenutku opšte ekonomske i političke krize, koji je protivrečnost između demokratije i liberalizma rešio ukidanjem prve, komunističku pretnju uništio političkim terorizmom, a kao rešenje klasne protivrečnosti ponudio organsku, harmoničnu i strogo hijerarhijsku rasnu zajednicu (koja je, da bi stvarno postala organska i harmonična, morala odstraniti i uništiti svoje nezdrave, neproduktivne i kancerogene delove). Istovremeno, fašizam dakle nije bio posledica uticaja demagoške propagande na navodno pasivne mase u istorijskom trenutku društvenog opustošenja, masovne nezaposlenosti i osiromašenja – da je propaganda bila dovoljna, onda ne bi bile potrebne paradržavne fašističke bande, cenzura i politički atentati. Ova izuzetna represivnost i nasilnost fašističkih režima ukazuje na to da je učinkovitost fašističke propagande bila ograničena, da do fašizma ne dolazi kada se dosegne kritična masa govora mržnje u medijima, već kad su suprotne političke snage potpuno razbijene i uništene. Istovremeno, otpor levih političkih organizacija kao i običnih ljudi prema fašizmu (Bologna, 2005) ukazuje da mase nisu tek inertni, pasivni objekat političke propagande (bila ona Gebelsovi govori ili radionice o toleranciji), već politički subjekt, i da lekcija istorijskog fašizma o metodi današnje borbe protiv neofašizma glasi da ona nije konkurentsko takmičenje između fašističke (odnosno ekstremno desničarske) propagande s jedne strane i liberalnog propagiranja tolerancije i denuncijacija govora mržnje s druge, odnosno da nije borba između dva konkurentna oblika političke propagande, već je pitanje političke subjektivizacije samih masa, tj. nije tehničko pitanje propagande, već političko pitanje demokratije.

Novi oblici samoodbrane liberalizma od demokratije i novi sistemski rasizam

Ako razmišljanje o savremenim oblicima fašizma počnemo pitanjem demokratije, ubrzo ćemo uvideti da je veći deo „opasnosti“ od demokratije, koja je mučila Šmita i druge fašističke odnosno nacističke mislioce iz prve polovine dvadesetog veka, danas, ako se ograničimo na Evropsku uniju, više ili manje uklonjena. U okviru evrozone, monetarna politika je stvar Evropske centralne banke, koja je nezavisna od politike, tj. nedemokratična, izvan dometa demokratske politike. Fiskalna politika pojedinačnih država članica EU je i dalje u njihovim nadležnostima, ali je pod strogim nadzorom još jedne nedemokratske nadnacionalne institucije – Evropske komisije, pa podleže strogim kriterijumima iz Mastrihta, koji ograničavaju budžetski deficit i visinu javnog duga. Ekspanzivna kejnzijanska ekonomska politika, materijalni osnov klasičnih država blagostanja, danas je u Evropi doslovno nelegalna. Preostale države članice EU, usled zaoštrene međunarodne konkurencije, povećavaju svoju konkurentnost smanjenjem nivoa visine plata i pritiskom na radna prava. Socijalna i radnička politika pojedinačnih država nije direktno diktirana od strane nadnacionalnih institucija, ali je njen manevarski prostor drastično smanjen.

Ove procese evropskih integracija možemo da shvatimo kao savremeni oblik samoodbrane liberalizma (ekonomskih odnosno tržišnih sloboda, preduzetničke slobode pojedinca) od potencijalno zapaljivih efekata demokratije kao politike masa, gde bi mase, bilo putem protesta i štrajkova, bilo putem izbora gde bi izabrale levo orijentisane partije, ugrozile liberalni režim koji podređuje državu svom „posebnom interesu“, time što bi zahtevale socijalnu pravdu, što bi značilo realizaciju državnih intevencija u ekonomiju, egalitarnu preraspodelu bogatstva i političko ograničenje preduzetničke slobode.

U poređenju sa savremenim institucionalnim uređenjem EU, istorijski fašizmi su se pokazali kao previše glomazni i neučinkoviti, prekomerno nasilni i autodestruktivni oblici ograničavanja demokratije. Istorijski fašizmi su ukinuli demokratska prava i političke slobode najviših stranačkih kadrova, dok današnje uređenje EU ostavlja demokratske političke institucije i demokratska prava pojedinaca na nacionalnom niovu netaknuta, ali se nacionalni parlamenti i vlade povlače iz onih polja moći (monetarne i fiskalne, kao i socijalne i radne politike) koja bi mogla da ugroze preduzetničku slobodu i neometanu akumulaciju kapitala.

Umesto policijskog terora nad celokupnim stanovništvom, njemu su sad izloženi stranci iz „trećih zemalja“, ilegalni migranti, siromašni i kriminalci. Novi oblici društvene segregacije nemaju (osim u slučaju ekstremnih neodesničarskih vlada, na koje ćemo se vratiti) eksplicitno rasističke ideološka odore i nisu praćeni kičastim fašističkim folklorom (izvršioci slovenačkog “izbrisa” leta 1992. nisu marširali u fašističkim uniformama niti pevali vojne marševe), već su pravno-politički i predstavljaju se kao rešenje problema bezbednosti i sprečavanje kriminala, i delimično (u slučaju policijskog nadzora nad muslimanskim zajednicama u Evropi) terorizma.

Kako piše Tamaš (2012), imenujući nove oblike društvene segregacije postfašizmom, oni nisu, kao što je bio slučaj istorijskih fašizama, za ukidanje demokratije i pokušaje da se demokratske zajednice slobodnih i jednakih pojedinaca zamene organskim, strogo hijerarhijskim zajednicama nacija ili rase, već su za, s jedne strane, ograničavanje nadležnosti i ovlašćenja nacionalnih demokratskih institucija (nadležnosti i ovlašćenja koja se sa nacionalnog nivoa prenose na Evropsku centralnu banku, Evropsku komisiju, trojku), i, s druge strane, za ograničenje mogućnosti pristupa građanskim pravima (i s tim pristupa stalnom zaposlenju, državnim socijalnim službama, političkom učešću), čime se evropska društva razdvajaju na tri strogo odvojena dela.

Na vrhu su nadnacionalne, nedemokratske i svakom narodu odgovorne nadnacionalne političke institucije; u sredini su pojedinačna evropska društva, koja su formalno još uvek demokratska, ali je pristup takvim demokratskim politikama kao i materijalnom blagostanju unutar njih dostupan samo etničkim i moralno prihvatljivim državljanima; na dnu se nalazi ono što su Buckel i Wissel (2010) nazvali nevidljivom policijskom državom, u kojoj žive oni bez državljanstva i papira, samim tim –  neslobodni ljudi, podvrgavani neposrednom policijskom nadzoru i represiji izvan okvira pravne države, koja, inače, pojedincima sa državljanstvom garantuje ličnu slobodu i autonomiju te zaštitu od proizvoljnog policijskog nasilja.

Ovaj proces društvenog isključivanja i segregacije – evropski aparthejd – u nekoliko tačaka svakako podseća na nacistički državni rasizam, posebno kad uzmemo u obzir opasnost, koja se u slučaju migranata predstavlja u vidu medicinske pretnje, izražene kao opasnost od egzotičnih prenosnih bolesti kojima bi stranci mogli inficirati zdravo evropsko društveno tkivo. (Krašovec, 2004) Međutim, s druge strane, između njih postoje i značajne razlike. Nacistički rasizam je bio stvar države, državne politike društvene segregacije, medicinskih pregleda i nadzora stanovnišva, pompezne državne ideologije rasne superiornosti i jevrejske pretnje. U trenutku evropskog aparthejda, rasistička politika odnosno sistemski rasizam se prenosi na nadnacionalni nivo. Nedemokratske nadnacionalne institucije ne odlučuju samo o monetarnoj i fiskalnoj politici, već i o migracionim i graničnim politikama EU. U slučaju granične politike pojedinačnih država EU na njenim krajevima, odnosno njenim spoljašnjim granicama, policijski aparati tih država su izvršioci direktiva i naredbi nadnacionalnih institucija, koje određuju šengenski granični režim do detalja: od sistemskog elektronskog nadzora granica, preko organizacije centara za strance u kojima policija posebnih država zatvara ilegalne migrante, dok se kriterijumi za deportaciju ili (selektivnu i/ili delimičnu) društvenu integraciju, donekle još u ingerenciji pojedinačnih država, tek sada (2015) postepeno prenose na evropski nivo putem rasprava o izbegličkim kvotama.

Taj novi, nadnacionalni, sistemski rasizam, kao prvo, ne operiše jasno određenim konceptom rase i podelom na superiornu (arijevsku ili neku drugu) rasu s jedne i inferiornu rasu ili rase (crnu, jevrejsku ili neku treću) s druge strane, već je tehnokratsko-policijske vrste. Balibar (2004) ga zato određuje kao neorasizam ili rasizam bez rase. Osnovna karakteristika neorasizma je da deluje u okvirima zaštite određene zajednice – evropske demokratske liberalne zajednice – od spoljašnjih pretnji, od pretnji bolestima, kriminala, terorizma, kao i od pretnje od invazije određenih kulturnih i političkih oblika života (što vidimo na primeru progona muslimana kao „islamofašista“, navodno nepopravljivih verskih fundamentalista koji niti mogu niti žele da prihvate evropske republikanske vrednosti i način života), koje bi bilo nemoguće integrisati a da se ne ugrozi samo postojanje evropske demokratske liberalne zajednice.

Drugo, novi nadnacionalni sistemski rasizam, ponovo za razliku od istorijskih fašizama, nema eksterminacijske težnje, on ne želi da istrebi niže rase, već ih pokušava policijskih nadzirati i kontrolisati, a uslov za to je da im se odreknu prava državljanstva. Za razliku od slobodnih državljana koji u savremenim buržujskim državama imaju prava na demokratsku političku participaciju i, ako ne krše zakone, pravo na privatan život nezavistan od države (kao instance koja poseduje monopol nad nasiljem i represijom), ilegalni migranti, ljudi bez papira, nemaju ništa od ovoga. Ne mogu učestvovati u političkom životu i takođe su podvrgnuti neposrednom policijskom upravljanju. Samo njihovo postojanje je ilegalno, kriminalizovano – da bi postali predmet policijske represije oni ne moraju ni da prekrše zakon, zato što su već izvan zakona. Samim ilegalnim prelaskom granice u EU, njihov život takođe postaje ilegalan. Takav ilegalan status bez državljanstva, naravno, omogućava i ekonomsku hipereksploataciju migranata – kako se ne radi o slobodnim osoboma, tako ne postoji sloboda sklapanja (ili prekidanja) ugovora, i stoga ih većina radi na crno i u odnosima direktne lične zavisnosti (prostitucija, lične službe, fizički radovi na građevini ili na pristaništu, privremeni, sezonski poljoprivredni radovi, itd.).

Institucionalne uredbe EU, koje ključne nadležnosti za ekonomsku politiku prenose na nadnacionalni nivo i tako drastično smanjuju prostor za socijalnu politiku, predstavljaju znatno učinkovitiji oblik samoodbrane liberalizma od demokratije, učinkovitiji od istorijskog fašizma. Novi, nadnacionalni oblik institucionalnog rasizma je takođe dosta efikasniji od fašističkog – ne zahteva ukidanje demokratskih prava niti uvodi policijski teror nad čitavim stanovništvom, već uskraćuje demokratska prava i vrši policijski teror samo na nebezbednom i nezdravom delu stanovnišva, što znači da je taj oblik institucionalnog rasizma politički mnogo stabilniji i, u termininologiji EU, održiviji od istrebljivačkog i samodestruktivnog rasnog delirijuma istorijskog fašizma. Opasni delovi stanovništva se tako nalaze pod delotvornim nadzorom, a subverzivni potencijali demokratije su uspešno neutralizovani – neoliberalno ekonomsko-političko uređenje je po pitanju održanja liberalizma dosta efikasnije i uspešnije nego što su to bili istorijski fašizmi. Međutim, ako ostanemo na ovome, ne možemo direktno objasniti uspon nove ekstremne desnice koja se, barem u nekim evropskim državama, otvoreno odnosi na i imitira retoriku i ikonografiju istorijskog fašizma. Ako su, opet rečima EU, globalni izazovi, koje je neuspešno pokušao rešiti istorijski fašizam, danas uspešno kontrolisani drukčijim, neoliberalnim sredstvima, kakva je onda politička racionalnost ove nove, nostalgično fašističke, staromodno rasističke i protivevropske ekstremne desnice?

Zagonetka nove desnice i neofašizam

            Na analitičkom nivou možemo napraviti razliku između postfašizma, kao političkog procesa koji ukida državljanstvo kao univerzalno pravo i pretvara ga u privilegiju, tj. procesa koji ograničava politička ovlašćenja demokratskih institucija time što delu stanovništva onemogućava pristup, ili čak ukida politička i socijalna prava, i neofašizma. Postfašizam nije ograničen samo na EU, mada u njoj, usled njene posebne institucionalne arhitekture, poprima posebne oblike. Neofašizam je, s druge strane, specifično evropska pojava i nije verzija postfašizma, već jedan drugačiji politički proces.

            Neofašizam je uskrsnuće oblika političkog diskursa i prakse koja nostalgično imitira istorijski fašizam. Naročito se odnosi na simboličku politiku i kulturu sećanja – uništavanje jevrejskih grobova s jedne i postavljanje spomenika fašističkim kolaboratorima s druge strane, nošenje retrofašističkih uniformi, zastava i simbola, upotreba retrofašističke političke retorike, ponovno otkrivanje fašističkih političkih ideja (i rasnih teorija), revizionistička istoriografija i ulično nasilje nad homoseksualcima i manjinama, koje sprovode bande, ponekad uz prećutnu ili eksplicitnu podršku ekstremno desnih političkih partija.

            S druge strane, neofašizam nema, za razliku od istorijskog fašizma, čak ni retoričke (kontra)revolucionarne ili antikapitalističke ambicije. Povezan je s usponom novih ektremno desnih partija i pokreta, koje ne pokušavaju da ukinu liberalnu demokratiju, već učestvuju u borbi za vlast. Na primer, kada neka ekstremna desnica preuzme vlast (kao što je to slučaj u Orbanovoj Mađarskoj), neofašistička retorika i ikonografija iz političke subkulture postaju deo zvaničnog državnog političkog folklora: manjine, Romi, homoseksualci i kritički intelektualci se organizovano gone, istorijski revizionizam postaje državna ideologija, neofašističke bande zvanično priznate ili barem javno tolerisane parapolicijske jedinice. Planovi za etničko čišćenje, deportaciju Roma i drugih rasno „neprimernih“ manjina i rasističko shvatanje politike se normalizuju, postaju deo uobičajenog sprovođenja državne politike.

            Ali, uprkos nekim sličnostima, neofašizam nije naprosto ponavljanje istorijskog fašizma.

            Prvo, ponavlja se samo kad postoji istorijska tradicija fašizma ili kolaboracije sa fašizmom u toku Drugog svetskog rata, tj. tamo gde je moguće aktiviranje nostalgije (istovremeno sa simboličkim pronalaskom fašističke tradicije) odnosno ne radi se o novoj društveno-političkoj sili, već nostalgičnoj politici ili politici kulture sećanja.

            Drugo, kao što je napomenuto, neofašizam nema antidemokratske i antikapitalističke ambicije i planove. Neofašističke stranke u Italiji, Grčkoj, Mađarskoj, Francuskoj itd, poštuju pravila igre parlamentarne demokratije, koja je sad, u okviru EU, dovoljno ograničena da ne predstavlja opasnost osnovnom postulatu kapitalizma. Pored toga, danas ne postoji Sovjetski Savez, niti revolucionarne komunističke partije, pa time ni stvarna „crvena opasnost“ od ostvarivanja svetske „judejsko-boljševičke zavere“ i ekstremnoj desnici nije ni potrebno da ideološki kamuflira svoje političke namere kao alternativnu borbu protiv kapitalizma. Predmet denuncijacije ekstremne desnice su tajkuni i kompradori, tj. nesposobni i pohlepni privrednici s jedne, te sluge međunarodnog finansijskog kapitala s druge strane, tj. oni koji ugrožavaju uređenje i konsolidaciju zdravog i jakog nacionalnog kapitalizma – državni kapitalizam, u kojem preduzetnici i radnici zajedno rade i odriču se u ime nacionalnog interesa, dok su propalice, neradnici, društveni paraziti i neproduktivni svih vrsta meta političkog i policijskog progona, ideal je nove ekstremne desnice.

            Treće, neofašizam nije samo drugačiji od postfašizma (koji se odvija na nadnacionalnom nivou i tako uspešnije ispunjava ciljeve istorijskog fašizma koje on sam nije mogao), već je, na neki način, reakcija na njega. Prenos određenih političkih nadležnosti evropskih država na nadnacionalne institucije takođe znači nešto što se na ideološkom nivou ogleda kao gubitak nacionalne suverenosti – pri čemu nije vidljivo da prenos monetarne i fiskalne politike na nadnacionalni nivo, tehnokratski određen, direktno omogućava zauzdavanje klasnih antagonizama koji bi mogli, nakon raspada fordističkog klasnog kompromisa, za neke nacionalne vlade da postanu suviše goreći i nekontrolabilni. (Bonefeld, 2002) Neofašizam je takođe jedan od pokušaja političke artikulacije teskobe zbog gubitka nacionalne suverenosti i političke moći nacije, koji se nadoknađuje otvorenim rasističkim diskursom i progonom rasnih i etničkih manjina. Tako i neofašističke maskarade i parade možemo videti kao posrednu simboličku kompenzaciju za realnu nemoć ekstremno desnih vlada, koje, poslušno ispunjavajući mastrihtske kriterijume, mogu samo da paradiraju i izazivaju na nivou političke simbolike i retorike. Strah od gubitka nacionalne suverenosti se eksplicitno izražava u antievropskoj i evroskeptičnoj retorici ekstremnih desnih stranaka. One se temelje na afirmaciji nacionalnih, parohijalnih identiteta protiv nadnacionalnih, kosmopolitskih identiteta evropske zajednica, kroz pozive na konsolidaciju nacionalne kulture, običaja i tradicije. Takva politika je u stvari protivevropska samo u ograničenom smislu: ne dovodi u pitanje same političko-ekonomske temelje EU integracija nego pokušava ublažiti njihove učinke na nacionalnu kulturu i identitet.

            Četvrto, neofašizam nije masovni politički pokret, već elitistični, stranački i na državnu vlast ciljajući politički projekat, koji ne uključuje u sebe političko učešće masa. On je deo šireg procesa političke transformacije unutar EU i predstavlja pokušaj prilagođavanja evrointegracijama na nacionalnom nivou. Dok klasične socijaldemokratske, liberalne i konzervativne stranke i dalje, barem ponekad i donekle, pokušavaju da deluju na tradicionalni način, da budu prisutne u bazi, organizuju masovne događaje itd., nove stranke na nacionalnim političkim scenama u EU potpuno su prilagođene novoj političkoj stvarnosti i onda, premda su po svom formalno-pravnom statusu i dalje stranke, po svom delovanju su tehnokratski politički projekti, specijalizovani za tehničko upravljanje nacionalnom državom u trenutku kada se o osnovnim pitanjima državne politike ne odlučuje više demokratski, kroz odnos sa ljudima, tj. predstavljanje naroda gubi značaj u poređenju sa tehničkim kompetencijama za izvođenje direktiva EU. Nove stranke s narodom komuniciraju isključivo preko propagande i političkog marketinga (figure, lica, vrednosti, tehničkog know-how) i nemaju nikakvih velikih ambicija ili pretenzija. Tako ni nova ekstremna desnica ne gradi masovni pokret, već pokušava da politički aktivira muku i resantiman političko desocijalizovanih i desubjektivizovanih pojedinaca tako što će ta osećanja kanalisati u lako prepoznatljive tačke: tajkune, korumpirane, sluge tuđeg/finansijaskog kapitala, neradnike, parazite na socijalnoj pomoći, ljudi bez vrednosti i morala, strane objekte u narodnom telu… Istovremeno gradi fantaziju o organskoj zajednici, ali samo na virtualnom nivou, na nivou oživljavanja vrednosti – vrednost porodice, nacije, vere.

            Peto, kada je na vlasti odnosno kada ima realnu političku moć, nova ekstremna desnica tu moć upotrebljava za onaj deo politike, koja još ostaje u okviru pojedinačnih nacionalnih država, pre svega simbolička politika (istorijski revizionizam, retrofašistički politički folklor i ikonografija) s jedne, i porodična politika s druge strane. Karakteristike neofašizma su jaka denuncijacija i progon feminizma, ženske emancipacije, nemoralnih/neproduktivnih oblika seksualnog ponašanja, netradicionalnih oblika ljubavi i zajedničkog života, kampanje za duhovno i telesno ozdravljenje nacije, pokušaji zabrane abortusa i ograničavanje upotrebe kontracepcije, kao i pokušaji normiranja porodičnog života, zbog čega je neofašizam naglašeno invanzivan jer ulazi u i ometa svakodnevni i intimni život stanovništva, tj. područje privatnog života pojedinca, koje bi načelno trebalo da bude nedostupno vlasti. U Mađarskoj, recimo, posebna neofašistička milicija proverava moralnost života u pojedinačnim domaćinstvima i proganja i javno sramoti one koji krše vrednosti tradicionalne porodice i moralne vrednosti. Neofašizam proizvodi političku kulturu sumnjičavosti, nadzora i malodušnosti, osećaja srama s jedne, te moralne superiornosti s druge strane.

            Kakvi bi onda, u ovim okolnostima, bila antifašistička borba?

            Prvo, alternativa lokalnom nacionalnom neofašizmu ili proto-neofašističkim težnjama ne može da bude ideja navodno demokratske i kosmopolitske Evrope, jer je stvarno postojeća Evropa danas samo sprovodnik sistemskog rasizma i ograničavanja demokratije. Drugo, borba protiv fašizma danas ne može biti medijsko/propagandna borba, jer nije neka opšta sklonost masa ka fašističkoj propagandi ono što omogućava neofašizam, već je to naša asocijalna, privatna egzistencija, privacija mogućnosti političkog delovanja, redukcija naroda na skup privatnih pojedinaca koji politiku prate preko TV ekrana. Samo depolitizovani privatni pojedinac je idealni primalac političke propagande – i ako zamenite samo njen sadržaj, to ne rešava ništa. Borba protiv neofašizma je istovremeno borba za nove javne prostore, mogućnost političkog govora i delovanja, borba za mogućnost neposredne političke socijalizacije pojedinca – što takođe znači i borbu protiv trenutne Evrope koja ograničava demokratiju. Fašizam nisu samo njegove najekstremnije i nasilne manifestacije; one su samo povremeni, političko regresivni i destruktivni pokušaji načina rešavanja dublje kontradikcije između narodnih političkih težnji ka boljem životu – koje se mogu ostvariti s povećanjem političkih mogućnosti masa – i kapitalističke stvarnosti.

         

Prevela sa slovenačkog: Andrea Jovanović

Literatura

Aly, Götz in Karl Heinz Roth (2004) Nazi Census. Philadelphia: Temple University Press.

Balibar, Etienne (2004) Ali obstaja “neorasizem”? Časopis za kritiko znanosti, l. 32, št. 217-218, str. 115-125.

Bel, Germa (2010) Against the Mainstream. The Economic History Review, l. 63, št. 1, str. 34-55.

Bologna, Sergio (2005) Nazism and the Working Class. Dostopno na:

https://libcom.org/library/nazism-and-working-class-sergio-bologna (5. april 2015).

Bonefeld, Werner (2002) Class and EMU. The Commoner, št. 5. Dostopno na:

http://www.commoner.org.uk/bonefeld05.pdf (5. april 2015).

Bonefeld, Werner (2005) On Fascism. Dostopno na: https://libcom.org/library/on-fascism-bonefeld (5. april 2015).

Buckel, Sonja in Jens Wissel (2010) State Project Europe. International Political Sociology, l. 4, št. 1, str. 33-49.

Centrih, Lev (2012) Fašizem v današnji družbenopolitični problematiki (spremna beseda). U: Alfred Sohn-Rethel, Ekonomija in razredna struktura nemškega fašizma. Ljubljana: Sophia.

Krašovec, Primož (2004) Čeprav to še ni dokazano. Družboslovne razprave, l. 20, št. 46-47, str. 207-217.

Landa, Ishay (2010) Apprentice's Sorcerer. Leiden, Boston: Brill.

Mayer, Arno (2012) Why did the Heavens not Darken?. London: Verso.

Sohn-Rethel, Alfred (2012) Ekonomija in razredna struktura nemškega fašizma. Ljubljana: Sophia.

Tamas, Gaspar Miklos (2012) Postfašizem. Časopis za kritiko znanosti, l. 39, št. 247, str. 168-180.

 

Print Friendly, PDF & Email
Share
Translate »