17 jul

Primož Krašovec _Nematerijalni rad u operaizmu i postoperaizmu

1. Ideološke i političke funkcije teorija o nematerijalnom radu danas

Velika euforija, vezana uz pojmove nematerijalnog rada, imperija, mnoštva i sl., koje su na prelomu tisućljeća populizirali najpoznatiji autori tzv. postoperaizma, Antonio Negri i Michael Hardt, na svom izvornom terenu, tj. u SAD i zapadnoj Europi u poslednjih nekoliko godina je u zatonu, dok je na istoku Europe, u postsocijalističkim zemljama, još uvek relativno prisutna. To kašnjenje, koje nije ograničeno samo na modne i popularnokulturne, nego i na intelektualne trendove – kad intelektualna recepcija određenih teorija na istoku Europe nekoliko godina kasni za njihovom najvišom tačkom na Zapadu – pruža nam povoljnu priliku za kritičku refleksiju postoperaizma i njegovog osnovnog koncepta, nematerijalnog rada, iz dva razloga. Kao prvo, početni se nekritički entuzijazam u zemljama kapitalističkog centra dovoljno ohladio da omogućuje trezveniju refleksiju, poduprtu brojnim (kako teorijskim tako i političkim) kritikama spomenutog koncepta, napisanih u poslednjih nekoliko godina. A kao drugo, te su teorije i uz njih vezane političke strategije lokalno još dovoljno prisutne i utjecajne da kritika postoperaizma ne znači samo puko akademsko mlaćenje mrtvog konja.

Današnja lokalna recepcija teorija Negrija, Hardta i drugih utjecajnih postoperaističkih autora (u slovenačkom prostoru to su pre svega Paolo Virno i Maurizio Lazzarato) je, barem sa stajališta, recimo, klasične ili tradicionalne levice, neobična. Ako, unekoliko karikirano, sažmemo stajalište tradicionalne levice o funkciji teorije u društvenim borbama, ona mora pre svega služiti za generalnu orijentaciju radničkoj klasi u borbi za svetsku prevlast socijalizma. Osnovno polazište te teorije bila je obično ova ili ona verzija marksizma, koje su se tradicionalno gajile u različitim institucijama radničkog samoobrazovanja. Dakle, kao adresat revolucionarne teorije pretpostavljala se radnička klasa – a uz to se pretpostavljalo da radnička klasa, barem u zemljama sa jakim komunističkim partijama i razvijenim radničkim obrazovanim institucija, poznaje osnove marksizma.

Tako intencija kako i praktično djelovanje postoperaizma danas i u bliskoj prošlosti ne bi moglo biti drukčije. Postoperaizam danas ne samo da pretpostavlja, nego i aktivno želi marksistički nepismenu publiku. Lazzarato (2004, 187) recimo počinje svoj poznati esej »Od kapital – rad do kapital – život« s pozivom neka (ako još nismo) zaboravimo sve što znamo o Marxu, Adamu Smithu i radnoj teoriji vrednosti. Nesretna istorijska činjenica relativno uspešnog brisanja marksizma iz javnih knjižnica i fakultetskih programa na istoku Europe posle 1989. nekako sretno koincidira sa ikonoklastičnim besom postoperaista za razbijanje klasičnih marksističkih teorija, od radne teorije vrednosti i tendencije ka padanju profitne stope do klasične klasne teorije. Kako je, po poslednjoj generaciji postoperaista, klasična marksistička teorija ionako bezvredna, ni marksistička nepismenost novih generacija i brisanje marksizma iz intelektualnog kanona savremenih društava ne predstavlja posebne štete. Štoviše, predstavlja izvrsnu priliku za konačan raskid s tim pogrešnim teorijama (i njihovim političkim implikacijama) i inaguraciju postoperaizma kao novog levičarskog intelektualnog kanona.

Kao drugo, postoperaizam ne računa ni na radničku klasu, barem ne u klasičnom shvaćanju tog koncepta – što je u neobičnoj opreci sa samim nazivom tog teorijskog i aktivističkog pokreta, koji u doslovnom prevodu glasi (post)radnicizam – ni ne nastoji izboriti ništa nalik klasičnom socijalizmu. Čak naslov jedne od Negrijevih (2008) knjiga glasi Zbogom gospodine socijalizam. Umjesto radničke klase u postoperaizmu nastupa heterogeno i pluralno mnoštvo (multitude) kao novi revolucionarni subjekt, dok je stari koncept radničke klase predstavljen kao preuzak, esencijalističan i monolitan, što mu navodno sprečava da obuhvati sve raznovrsne oblike savremenog otpora kapitalizmu i političkih subjektiviteta, koje iz toga proizlaze. Da budemo iskreni, Virno (2003, 30) je tu unekoliko nijansiraniji i inzistira na tome da novi-stari spinozistički koncept mnoštva ne smenjuje koncept radničke klase, nego ga modificira – posle sloma stare levičarske političke paradigme, koja se temeljila na monolitnoj radničkoj kulturi svakodnevnog života, nacionalizmu i komunističkim partijama kao osnovnim modelima političke organizacije, radnička klasa posle sedamdesetih pretvara se iz hobbesovskog naroda u spinozističku multitudu, ali zbog toga nije ništa manje radnička klasa, samo živi i politički se organizuje na drukčiji način.

Ka pitanju socijalizma ćemo se još vratiti, zasad je dovoljno spomenuti, da ga postoperaisti u cjelini i odlučno odbijaju, kako i partiju kao formu političke organizacije. Forma političke organizacije, adekvatna multitudi, navodno je horizontalni pokret, organiziran kao mreža i bez vođa, centralnih komiteta i politkomisara. Ideologija tog pokreta nije više ujedinjena »linija« nego heterogena mješavina različitih i stalno promenjivih elemenata, koji se ne temelje više na teoriji (u striktno naučnom smislu), nego u jednakoj ili čak većoj meri na poeziji, neposredovanim iskustvima iz svakodnevnog života i spontanoj vulgati.

Ali sve dosad navedeno važi i za postmarksističke ili opšte postmodernističke teorije u cjelini i nije specifikum samo postoperaizma. Gotova sva savremena levičarska teorija koja vuče korjene od Laclaua i Mouffe, Deleuza i Guattarija, Derride i Foucaulta, Lyotarda i Baudrillarda, naglašava esencijalističkost i nedostatnost koncepta klase, prevaziđenost partije kao političke forme i nepoželjnost socijalizma kao budućnosti čovječanstva. Kakav je specifikum postoperaizma, zbog kojeg mu je, barem privremeno, uspelo da delimično uključi i djelom spomenute teorije prepusti zaboravu i (barem privremeno) da preuzme hegemoniju nad teorijskom i političkom imaginacijom savremene levice? Jedna od glavnih teza nastavka tog pisanja će biti da je to upravo koncept nematerijalnog rada. Pomoću tog koncepta i teze, da rad postaje sve inteligentniji, sve više kognitivan i fleksibilan, postoperaistička teorija mladim urbanim kreativcima, koji sačinjavaju većinu ili barem najaktivniji dio »novih društvenih pokreta«, omogućava da ono što su prije iskušali kao izvor tjeskobe i ugnjetavanja (nestalnost zapošljenja, neredoviti prihodi, život na permanentnom rubu siromaštva, konstatni stres i iscrpljenost, prisilna mobilnost i prisilno socijaliziranje sa ljudima koji nisu nužno simpatični) sada pretvore u vir ponosa i političke inspiracije.

Prema Kostaniću (2010), teorije nematerijalnog rada urbanim kreativcima nude povlaštenu, priviligiranu epistemološku poziciju, s koje im se čini da mogu, unatoč svojoj marksističkoj ili opštoj teorijskoj nepismenosti, bolje sagledati stvarnost i kontradikcije »nove ekonomije« nego preostatak čovječanstva i time bez posebnih napora postati intelektualna avantgarda novog revolucionarnog subjektiviteta. Sa druge strane, postoperaistički istorijski narativ, po kome fleksibilizacija rada nije bila nametnuta radničkoj klasi odozgo, nego su naprotiv revolti u šezdesetima i sedamdesetima u kojima je multituda sebi autonomno izborila prikladan i povoljan način života i rada (fleksibilnost, komunikativnost, afektivnost, nematerijalnost, umreženost) prisilili sam kapitalistički sustav da se reorganizuje iz fordizma u postfordizam i time pokuša u sebe uključiti te nove forme života i produkcije. Dakle, ko god živi i radi prekarno i fleksibilno nije hipereksploatiran, nego predstavlja političku avangardu deleuzijanske linije bekstva od kapitalističkog načina proizvodnje i zastupa autonomnu samoorganizaciju produkcije multitude. Sa stajališta hipstera, možemo reći »what's not to like?« u vezi teorija nematerijalnog rada? Nastavak ovog rada bit će posvećen odgovoru na to pitanje.

2. Operaizam

Operaistički pokret možemo razumeti samo uz poznavanje pozadine ekonomskog razvoja Italije u pedesetima i šezdesetima, i uloge službene levice, tj. Komunističke partije Italije (KPI), u njemu. U godinama posle rata i još posebno u pedesetima, KPI je uspela neutralizirati radikalnije djelove levice (posebno naoružani deo radničke klase, koji je po povratku iz partizana očekivao socijalističku revoluciju). Posle prve faze posleratne obnove, Italija se počela ubrzano industrijalizirati i modernizirati i KPI je sudjelovala u tom projektu pod lozinkom »razvoja«. To je značilo potisnuti u pozadinu koncepte klasne borbe i diktature proletarijata i svoju političku strategiju usaglasiti sa potrebama i načelima nacionalnog industrijskog razvoja. Ukratko, politička strategija KP u pedesetima bila je sudjelovati sa nacionalnom buržoazijom u projektu talijanskog nacionalnog ekonomskog razvoja i modernizacije industrije, što je pretpostavljalo i prelaz od politički antagonističke ideologije klasne borbe ka mehanističkom shvaćanju razvoja proizvodnih snaga kao neminovnog garanta socijalizma u budućnosti, kad će se proizvodne snage dovoljno razviti da će nekako same po sebi razbiti okove kapitalističkih proizvodnih odnosa.

U tom kontekstu, put u socijalizam značio je sudjelovanje u razvoju proizvodnih snaga odnosno modernizaciji proizvodnih sredstava, koji diktira nacionalna buržoazija. Osnovna ideologija u tom procesu bio je kult produktivizma, ne dosta različit od stahanovskih ideologija u Sovjetskom savezu. KPI i sindikati pod njenom kontrolom u tom razdoblju bavili su se pretežno »proizvodnjom pristanka« radnika na »razvoj i modernizaciju«, koja je za radnike u praksi značila ubrzan tempo rada, »deskilling« i povećanje alijenacije jer su sa napredovanjem industrijske tehnologije radnici sve više stajali u službi stroja. Socijalističko samoupravljanje u tim okolnostima bilo je svedeno na trening radnika za samoeksploataciju i samodiscipliniranje. (Wright, 2002, 6-31)

Rani operaizam se pojavio početkom šezdesetih kao radikalna kritika i pobuna protiv takve politike i ideologije tadašnje italijanske levice. Umesto da se služe centralnim planiranjem »odozgo« i shvaćaju radnike kao objekt velikog istorijskog marša razvoja proizvodnih snaga, operaisti su počeli sa aktivističkim istraživanjem života i ponašanja industrijskih radnika i shvaćali ih kao subjekte revolucionarne politike. Dok je teza KPI bila da su proizvodne snage po sebi neutralne i da je potrebno samo pričekati na povoljne okolnosti za njihovo »oslobađanje« od kapitalističkih proizvodnih odnosa (slobodno tržište i privatno vlasništvo) i prepustiti ih radničkom samoupravljanju, operaistička terenska istraživanja ubrzo su razotkrila da nije tako i da se proizvodni odnosi upisuju u sama proizvodna sredstva. (Wright, 2002, 32-62)

Jedna od prvih meta operaističkih polemika protiv partijske ortodoksije bio je mit o neutralnosti tehnologije. Bitan za te kritike bio je kasno otkriven i preveden Marxov (1864) tekst o rezultatima direktnog produkcijskog procesa, u kojem uvodi koncept realne subsumpcije. Realna subsumpcija znači realno podređivanje rada kapitalu. Dok je u vreme starih manufaktura kapitalist samo unajmio radnike i raspolagao njihovim proizvodima, dok su radnici još radili na tradicionalan, zanatski način i sami određivali tempo i organizaciju radnog procesa (što Marx naziva formalnom subsumpcijom), sa razvojem moderne industrijske mašinerije i sam radni proces se u cjelini podređuje potrebama i zahtevama kapitala do svakog, i najmanjeg, pokreta radnika. Daleko od toga da bi industrijska tehnologija bila neutralna, ona predstavlja materijalno utjelovljenje logike kapitalističkog načina proizvodnje, koji radnika reducira na službu stroju i stalno teži ka što većoj produktivnosti i time profitima bez obzira na ljudsku cenu.

Umesto slavljenja tehnologije i produktivnosti operaisti su u svojim terenskim istraživanjima otkrili odbijanje rada i postavili ga za svoj osnovni politički koncept. Realno postojeći industrijski radnici ne samo da nisu pristajali na novi industrijski režim i modernizaciju, nego su ga i na sve moguće načine sabotirali. Operaisti su pokušali tim nepovezanim spontanim činovima odbijanja rada i sabotaže dati povezan i masovni politički okvir. Pri tom su se, pored spomenutog Marxovog teksta, često pozivali i na istraživanja o američkom radničkom pokretu Industrial workers of the world (IWW), koji je djelovao na početku 20. veka i koji nije bio marksistički i socijalistički u klasičnom smislu. Mario Tronti (1966) o njima piše da oni postižu više rezultata sa manje ideologije. Akcije i metode borbe IWW predstavljali su veliku inspiraciju za politiku utemeljenu na odbijanju rada, pošto su »wobblies« (popularan naziv za aktiviste IWW) odbijali svako sudjelovanje u kapitalističkom razvoju i planiraju i njihovi su se zahtevi mogli svesti na »manje rada za više novca«. (Bock, 1987)

Najvažnija i najpoznatija intelektualna figura ranog razdoblja operaizma u šezdesetima, u vremenu žestokih industrijskih borbi, bio je Mario Tronti. Njegova se teorija, predstavljena u klasičnom radu operaizma Radnici i kapital (1966), temeljila na totalnom preokretu mehanicističkog shvaćanja istorije, karakterističnog za KPI. Tronti je u jednom od najinovativnijih (i za mnoge najinspirativnijih) tumačenja istorije kapitalizma preokrenuo mehanicističku logiku na noge – nije objektivan razvoj proizvodnih snaga motor istorije nego je to subjektivan razvoj stanja klasne borbe. U tom shvaćanju istorije, u kojem ima primat klasna borba a ne objektivni zakoni logike kapitala, proletarijat je aktivan subjekt koji svojom borbom i pobunama određuje promene u načinu kapitalističke reorganizacije.

Tronti tako vidi uvođenje tekuće trake i uspostavljanje »fordističkih« metoda proizvodnje u SAD i drugim razvijenim kapitalističkim zemljama na početku 20. veka. Zbog militantnosti kvalifikovanih radnika kapitalisti su bili prisiljeni izumiti strojeve, koji su okončali monopol kvalifikovanih radnika na njihove veštine i omogućavali su da robe, koje su prije zahtijevale visoko razvijene radne vještine, produkuje manje kvalifikovana, jeftinija i sindikalno neorganizirana radna snaga, pre svega migranti. Taj novi industrijski proletarijat znači dolazak figure masovnog radnika, koji radi u uslovima realne supsumpcije i visoko razvijene industrijske tehnologije, i svoje društvene moći ne crpi više iz monopola nad svojim vještinama nego iz svoje masovnosti i koncentracije, jer sam moderni industrijski sustav koncentriše ogroman broj radnika na jednom mestu, što olakšava i antikapitalističku organizaciju. Umesto zanatlijskog ponosa masovni radnik odbija i sabotira sam radni proces, u kojem oseća mješavinu ravnodušnosti i mržnje.

Radnička klasa, u toj perspektivi, kapital nikad ne ostavlja na miru i stalno mu nameće nove i nove reorganizacije sve do momenta kad će biti u stanju istrgati društvenu proizvodnju iz ruku kapitala i autonomno je organizovati na način koji joj odgovara i koji je radikalno drukčiji od načina kapitalističke proizvodnje. Da bi naglasili nužnost potrage za autonomnim načinom proizvodnje, a ne time što je KPI nazivala socijalističkim a zapravo se radilo o kapitalističkom razvoju, operaisti su se nazivali ne socijalistima nego komunistima.

Ključni koncepti u operaističkom razumevanju kapitalističke razvojne dinamike su tehnička i politička kompozicija radničke klase. Tehnička kompozicija znači društveni sastav radničke klase (njihov način života i rada i njihov odnos do trenutačnog stanja kapitalističkog razvoja) kad je kapital protagonist društvenog razvoja, koji »kompozicionira« relativno pasivnu radničku klasu. To znači da radnička klasa izmiče kapitalističkom razvojnom diktatu i ideološki prihvaća potrebe kapitala kao svoje potrebe (recimo, ako damo aktualni primer, kad radnici pristanu na smanjenje nadnica da bi se povećala »konkurentnost«) i na kapitalistički sustav kao nužan i jedini moguć. Politička kompozicija radničke klase, naprotiv, znači autonomnu političku organizaciju i teorijsku produkciju radničke klase, koja je kritička i antagonistična spram kapitalizmu. Pobune i odbijanje rada masovnih radnika u šezdesetima tako su viđeni kao proces prelaza iz tehničke u političku kompoziciju radničke klase na tom stupnju kapitalističkog razvoja i politika operaizma tada znači ubrzavanje i artikulaciju tog procesa.

3. Autonomizam

Ako su tako realne društvene borbe kako i njihove teorijske refleksije na talijanskoj levici levo od KPI u šezdesetima skoncentrirane na »direktnu tačku proizvodnje«, tj. na tvornice i industrijske radnike, u sedamdesetima dolazi do značajnog proširenja terena borbe. To proširenje nije, kao kasnije u pomodnim krugovima kulturoloških studija, odraz smjena u akademskim trendovima, nego refleksija realnih promjena na terenu i načinima društvene borbe – borbama industrijskih radnika krajem šezdesetih sve više se pridružuju borbe za žensku emancipaciju, te borbe studenata i migrantskih radnika. Autonomizam predstavlja teorijsku refleksiju tog širenja. Negativna politička strategija odbijanja rada u autonomizmu nalazi svoj pozitivni korelat.

Osnovni koncept kao i metod akcije u autonomizmu sedamdesetih postaje samovalorizacija, koju u svojim tadašnjim radovima razvija Antonio Negri (1984). Samovalorizacija znači izuzimanje radničke klase u cjelini, u svoj njenoj heterogenosti (znači ne samo muških industrijskih radnika, nego i domaćica, mladih budućih radnika i nezaposlenih, znači svih čiji životni prihodi ovise o nadničnom radu na direktni ili indirektni način), od načela valorizacije, koju joj nalaže kapital. Dok kapital valorizira doprinos pojedinca društvu po uloženim satima rada (a kao rad, posebno kao produktivan rad, definira se samo aktivnosti koje se odvijaju pod kapitalističkim uslovima u kapitalističkim firmama), autonomizam počinje iz individualnih i društvenih potreba bez obzira na uloženi rad, dakle iz osnovnog komunističkog principa »svako prema svojim mogućnostima i svakom prema njegovim potrebama«. U praksi to znači proleterski »shopping«: kolektivno korišćenje javnih usluga bez plaćanja ulaznica ili doprinosa, npr. kolektivno upadanje u bioskope ili pozorišta, odbijanje plaćanja javnog prevoza, skvotiranje praznih stanova i sl. (Wright, 2002, 152-175) Fokus nije, kao u klasičnoj socijalističkoj politici, na oslobađanju nadničnog rada, nego na oslobađanju od rada, na zadovoljavanju individualnih i društvenih potreba autonomno od valorizacije kapitala.

Drugi važan koncept u tom razdoblju je društvena tvornica. Koncept društvene tvornice predstavlja daljnji razvoj i aplikaciju koncepta realne subsumpcije, koja u šezdesetima i sedamdesetima u razvijenim kapitalističkim zemljama nije više ograničena samo na tvornice odnosno radna mesta, nego se logika kapitala počinje širiti po cjelokupnom društvu. To se može primjetiti u uvođenju poslovnih načina upravljanja i načela konkurentnosti i efikasnosti u javne institucije, privatizacijama zdravstva i školstva, i sličnim procesima koji će se nešto kasnije početi nazivati neoliberalizmom. Koncept društvene tvornice isto tako obuhvata sve društvene aktivnosti, ne samo nadnični rad u striktnom značenju, i njihovu povezanost u kompleksnu cjelinu koju »nadodređuje« nadnični odnos. To je posebno važno za tadašnji razvoj feminističke teorije i politike, u kojima se naglašava važnost reproduktivnih aktivnosti koje većinom vrše žene kod kuće (odgoj djece, spremanje hrane, čišćenje i pranje, afektivni rad uložen u brigu za obitelj) i bez kojih bi se i sustav nadničnog rada ubrzo raspao. Nevidljiv rad društvene reprodukcije time postaje vidljiv i osnovni zahtjev tadašnjeg feminističkog pokreta su nadnice za rad u kućanstvu (Dalla Costa i James, 1972).

U kontekstu širenja logike realne subsumpcije na cjelokupno društvo i pretvaranja istog u društvenu tvornicu, osnovna figura iz masovnog, dekvalificiranog radnika postaje socijalizovani radnik, čiji rad nije više vezan striktno za radno mesto i nadnični odnos, nego je, s jedne strane, sa rušenjem stabilnog radnog odnosa na neodređeno vreme kao dominantne društvene paradigme rada, sve više fragmentiran i »fleksibilan«, a s druge strane se, sa širenjem logike realne subsumpcije, proširuje se na gotovo sve životne aktivnosti i sva društvena područja. U toj perspektivi, i domaćice i studenti, a i nezaposleni su radnici i pripadaju toj novoj figuri proletarijata. Vjerovatno najbolju analizu te nove, kompleksnije klasne strukture daje Sergio Bologna (1977), koji umjesto poznate Marxove metafore za proletarijat, krtice, govori o plemenu krtica.

Najvažniji tekst razdoblja autonomizma je Marxov Grundrisse, bilješke za Kapital, koje predstavljaju osnovu za nemehanicističku reartikulaciju kritike političke ekonomije. Negri (1984, 109-320) u možda najvažnijem tekstu autonomističke faze operaizma »Marx sa druge strane Marxa« tumači Grundrisse u smislu prelaza od radne ka političkoj teoriji vrednosti. Dok u klasičnom ili tradicionalnom marksizmu vrednost neke robe određuje društveno potrebni rad za njenu proizvodnju, po Negriju to u kasnom kapitalizmu nije više tačno. Sve veći udio znanja odnosno general intellect u proizvodnji, njena, s jedne strane, sve veća automatizacija i, sa druge, sve prisutniji kognitivni i afektivni momenti rada sprečavaju jednostavnu redukciju rada na abstraktno vreme. U praksi to navodno znači da rad postaje toliko kompleksan da ga je nemoguće mjeriti u jednostavnim vremenskih jedinicama, što narušava stabilnu osnovu na kojoj su svoju teoriju vrednosti gradile i klasična politička ekonomija i njena marksistička kritika. Po Negriju se vrednost u »postfordističkom« kapitalizmu određuje politički – merilo vrednosti je gola moć kapitalističke klase jer ne postoji više objektivan sustav određivanja vrednosti. To će imati, kako ćemo videti, važan utjecaj na kasniju teoriju nematerijalnog rada.

4.  Postoperaizam

Protorevolucionarni pokret u Italiji, čiji važan dio su bili i operaizam i autonomizam, slomljen je krajem sedamdesetih državnom represijom. Najvažniji aktivisti i intelektualci tog pokreta ili su zatvoreni ili (među njima i Negri) su pobegli u egzil. Osamdesete su za Italiju, kao i za čitavu planetu, mračno doba, doba urušavanja realno postojećih socijalizama, neoliberalne kontrarevolucije na Zapadu i sloma moći organizirane levice. Politički poraženi, preživeli operaisti nastavljaju sa teorijskim radom na opskurnim univerzitetima i u časopisima.

Do novog važnijeg proboja u operaističkoj teoriji dolazi tek u devedesetima, kad se centar intelektualnog dešavanja pomiče u Pariz, u krug okupljen oko časopisa Futur antérieur. Polazište te nove teorije, koja će se kasnije nazivati postoperaizam, je refleksija društvenih borbi šezdesetih i sedamdesetih, te kasnije strukturne mutacije kapitalizma u njegov sadašnji, neoliberalni ili postfordistički oblik.

Polazeći od osnovne Trontijeve teze o primatu klasne borbe i borbama proletarijata kao pokretaču istorije, postoperaisti, za razliku od objektivističkih marksističkih interpretacija koje vide neoliberalizam kao posledicu razvojne dinamike unutar kapitalističke klase, zaoštrenih uslova konkurencije i padanja profitne stope, tumače postfordizam kao reakciju kapitalističke klase na izazov kojeg je predstavljala autonomija radničke klase u sedamdesetima. Kako tvrde postoperaisti, posle sedamdesetih, iako su protorevolucionarni pokreti tada poraženi, kapital nije mogao nastaviti kao prije, nego je bio prisiljen reorganizirati se i u tu reorganizaciju uključiti zahtjeve i tekovine društvenih borbi šezdesetih i sedamdesetih. Ključna za postoperaizam je dakle teorija postfordizma i promjene u načinu i uslovima društvene produkcije koje su izazvale borbe za proletersku autonomiju u prethodnom razdoblju, u vreme smaka fordizma.

Osnova postoperaističke teorije postfordizma je specifično čitanje »Fragmenta o strojevima« iz Grundrisse. U tom, kako piše Virno (2001), prilično nemarksističkom fragmentu, Marx upozorava na sve veću prisutnost utjelovljenog znanja (general intellect), skoncentriranog u sustavu moderne industrijske mašinerije. Marx predviđa da će nastavljanje tog trenda sve više gurati samog radnika van radnog procesa, do tačke kad će sam udio živog rada u proizvodnji postati tako mali da određivanje vrednosti putem udjela živog rada neće više imati puno smisla i time će se raspasti zakon vrednosti na kojem se temelji kapitalizam.

Dok je Marx predviđao da će razvoj kontradikcije između načina proizvodnje, utemeljenog na vrednosti, sa jedne, i sve veće uloge nauke u proizvodnji i socijalizaciji samog proizvodnog procesa na drugoj strani, dovesti do potencijalno društveno eskplozivne situacije i uslova, povoljnih za dolazak komunizma, Virnovo tumačenje je drukčije. Po Virnu, ono što predviđa Marx stvarno se desilo, ali nije dovelo do komunizma. Postfordizam je dakle neki čudan, abortiran oblik komunizma odnosno komunizam kapitala (Virno, 2003), jer je kapital još uvek u stanju kontrolirati i disciplinirati radničku klasu, samo ne više putem »tihe prisile tržišnih odnosa« nego vanekonomskim političkim nasiljem.

Sličnog mišljenja je i Vercellone (2008). Po njemu, ključna promjena u postfordizmu je »dematerijalizacija« proizvodnje i rada. Odbijanjem tvorničke discipline i repetitivnog, duhovno zamarajućeg rada, radnička klasa je u sedamdesetim uspela izboriti fleksibilniji način rada, koji sadržava više elemenata kreativnosti nego klasični fordističko-tayloristički model. Pošto kapital nije u stanju meriti i time direktno kontrolirati taj novi »nematerijalni« rad, Vercellone detektira svojevrsnu istorijsku regresiju od realne nazad ka formalnoj subsumpciji, gde je kapital ponovo na poziciji izvan samog procesa proizvodnje i, zbog svoje političke premoći, od nje ubire rentu.

Po pitanju promjena u kompoziciji radničke klase u postfordizmu, Virno (2003, 30) govori o prelazu od radničke klase kao homogenog naroda ka radničkoj klasi kao heterogenoj multitudi. Međutim, u tim raspravama potrebno je biti oprezan po pitanju različitih razina apstrakcije (Ćurković, 2012, 22). Kad Marx piše o radničkoj klasi kao takvoj, radi se o najvišoj razini apstrakcije, gde on izlaže logiku djelovanja kapitalizma bez obzira na njegove svakokratne empirijsko-istorijske oblike. (Heinrich, 2012, 29-38) Iako radnička klasa kao koncept na najvišoj razini apstrakcije djeluje kao unitaran i homogen koncept, to ne znači da i empirijski ne postoji kao takva (Camfield, 2007, 37). U realnoj istoriji kapitalizma nikad ne nailazimo na radničku klasu u njenom »čistom« obliku, nikad nije homogena i jedinstvena, nego je u svojim konkretnim pojavnim oblicima uvek heterogena i fragmentirana. Dakle, dok je Virnov uvid dakako važan, može se proširiti i u prošlost – radnička klasa nikad nije ni bila homogen narod, nego je fantazija o homogenoj, jedinstvenoj radničkoj klasi uvek bila ideološka iluzija istorijskih komunističkih partija, utemeljena na prozaičnim realpolitičkim razlozima i na krivom čitanju Marxa. Ako koncept multitude naprotiv koristimo u konkretnim istorijskim istraživanjima, može se pokazati kao koristan, dok, ako ga koristimo da bi pokazivanjem empirijske heterogenosti realno postojeće radničke klase pokušali svrgnuti taj koncept koji operira na najvišoj razini apstrakcije, radimo ozbiljnu metodološku grešku.

Po pitanju nematerijalnog rada, njegovu najusavršeniju definiciju daju Negri i Hardt u Imperiji i Multitudi (Negri i Hardt, 2003; 2005). Sažeto i unekoliko pojednostavljeno prikazano, njihova definicija nematerijalnog rada ide otprilike ovako: multituda je uspela razbiti zakon vrednosti[i] i nametnuti kapitalu način proizvodnje (postfordizam), koji taj nije više u stanju izravno kontrolirati. Multituda proizvodi autonomno, na način koji sama određuje, mnogo se socijalizuje i komunicira, i time rad postaje sve inteligentniji i afektivniji. Kapitalu ne preostaje drugo nego da prihvati taj način rada i društvene proizvodnje te je redukovan na poziciju spoljnjeg parazita, a ne više na onog koji iznutra određuje način proizvodnje kao u vreme realne supsumpcije. Multituda već živi i proizvodi u nekom embrionalnom obliku komunizma, ali unutar vanjskih kapitalističkih okova. Potreban je još samo poslednji korak, razbijanje tih okova i uspostavljanje potpuno autonomnog samoupravljanja nematerijalnog rada.

5. Kritika postoperaističke koncepcije nematerijalnog rada

Postoji puno minucioznih marksoloških kritika koncepta nematerijalnog rada (Aufheben, 2006; Smith, 2008; Haug 2009) ali jasnosti i razumljivosti radi ću tu izostavit detaljniju teorijsku polemiku i usredotočiti se na dva osnovna pitanja koja se pojavljuju uz tezu o autonomnoj produkciji multitude, koja se temelji na nematerijalnom radu, i od kojih zavisi suvislost političkih strategija koje iz nje proizlaze. Ta pitanju su: da li je nematerijalan rad doista nematerijalan? I, koliko je produkcija »multitude« doista autonomna?

Dakle, prvo pitanje: da li je nematerijalni rad doista nematerijalan? Očigledna je činjenica da manualni odnosno materijalni rad još postoji i da se njegov deo u celokupnoj globalnoj ekonomiji sa rapidnom industrijalizacijom Kine, Brazila i drugih »zemlja u razvoju« čak povećava. Ali teorije o nematerijalnom radu tvrde nešto drugo, za razliku od naivnih ili, u najboljem slučaju, pretjeranih teorija o postindustrijskom društvu. Negri i Hardt (2005), recimo, priznaju da industrijski rad još postoji i da svaki oblik rada, dakle i rad na kompjuteru ili rad umetnika, sadrži svoju »materijalnu« komponentu i tvrde da nije toliko stvar o materijalnosti i nematerijalnosti samog rada nego njegovih produkta, koji su u slučaju proizvodnje afekta, novih društvenih odnosa, odnosno, kako to naziva Virno (2003), virtuoznih (što znači da, slično kao izvođenje koncerta ili pozorišna predstava, za sobom ne ostavljaju materijalni proizvod) djelatnosti – nematerijalni.

Međutim, klasificirati rad po materijalnosti i nematerijalnosti njegovih proizvoda prilično je naivno i predstavlja teorijsku regresiju. Već Marx (2013) u Kapitalu konstatuje da nije bitno da li govorimo o proizvodnji znanja u privatnoj školi ili proizvodnji kobasica u mesnici, bitan je status robe, status koji imaju proizvodi bez obzira na svoju materijalnost ili nematerijalnost i način organizacije proizvodnje. Usluga, recimo vožnja taksijem, nije ništa manje roba od auta ili cipela, jedina je razlika da je proces konsumpcije izjednačen sa procesom proizvodnje (dok taksist vozi stranka istovremeno konzumira uslugu vožnje). (Heinrich, 2012, 44) Dok velika većina proizvodnje, čak i ako zaista (što je upitno) sve više proizvodi nematerijalne proizvode, ostaje organizovana na kapitalistički način i stupa na tržište u robnom obliku, teško možemo govoriti o autonomnoj proizvodnji multitude. Time prelazimo na drugo pitanje.

Zapravo je jako teško naći primjer zaista autonomne proizvodnje nematerijalnih proizvoda. Možda usluge u javnom sektoru, poput zdravstva i školstva, koje nisu organizirane na kapitalistički način? Istina je da besplatno zdravstvo ili obrazovanje nema status robe, ali se radi o institucijama, koje su svejedno funkcionalne za kapital zbog svoje važnosti za reprodukciju radne snage. Upravo u neoliberalnim napadima na javne institucije društvene reprodukcije možemo vidjeti način discipliniranja tih institucija i, posebno u primeru visokog školstva, rezanja svih njihovih djelatnosti koje nisu neposredno funkcionalne za kapital. Odmah kad se javne institucije, iako same nisu kapitalistične, iznevere svojoj ulozi u kapitalističkom društvu i počnu raditi autonomno, riskiraju rezove, racionalizacije i modernizacije. Daleko od toga da bi se u »postfordizmu« prostor autonomije institucija društvene reprodukcije širio – one su stalno pod pretnjama i napadima, i prostor njihove autonomije bio je mnogo širi u vreme »fordizma« ili državnog socijalizma.

Da li možemo onda za primjer uzeti prakse samoorganizacije i uzajamne pomoći u zajednicama, aktivizam, autonomnu kulturnu produkciju, skvotiranje i sl., dakle nematerijalnu proizvodnju van okvira kako kapitala tako i države? Tu se zaista radi o autonomnoj nematerijalnoj proizvodnji, ali je ona marginalna u odnosu na preostatak društva i daleko od toga da bi predstavljala dominantnu tendenciju razvoja opšte društvene produkcije. Autonomne zajednice nisu u stanju proizvoditi struju, vozove, avione, lekove ili graditi naučne laboratorije, sve ključne djelatnosti društvene produkcije i reprodukcije još uvek, odnosno sve više su pod nadzorom države i kapitala.

Ali da li možemo onda, stopama Negrija, govoriti o sve većoj autonomiji i inteligentnosti rada unutar samog kapitalističnog načina proizvodnje, u privatnom sektoru? Takav utisak je moguće dobiti u Silicijevoj dolini u Kaliforniji ili u pojedinim visokotehnoloških poduzećima u EU ili Istočnoj Aziji, gde se stvarno može govoriti o većem udelu kreativnosti i inteligencije zaposlenih u proizvodnji, gde klasična tayloristična disciplina ne postoji ili je barem uveliko smanjena, gde ne postoji rigidno radno vreme i štampanje radničkih kartica i gde se zaposlene potiče na samostalno mišljenje i kreativno rešavanje problema. Međutim, sva poduzeća, u kojima možemo primetiti tendenciju ka autonomizaciji, te povećanju inteligencije i kreativnosti rada, se nalaze u sektoru koncepcije, dok je striktna podela na koncepciju i egzekuciju i u savremenom kapitalizmu još uvek na snazi i intenzivira se.

Dok je većina slavospeva postfordizmu u devedesetima bila preterana i pre nego adekvatan opis novih ekonomskih realnosti predstavljala je kapitulaciju levičarske teorije pred managerskom ideologijom »nove ekonomije«, svejedno možemo primetiti razvoj jedne od postfordističkih »tendencija« – raskomadanje ranije vertikalno integriranih proizvodnih sustava, u kojima se na jednom prostoru odvijao čitav proces proizvodnje (od inžinjerskih nacrta, planiranja, marketinga, oglašavanja i administracije do same fizičke proizvodnje) i reorganiziranje u pravcu mrežne organizacije proizvodnje, koja se u većoj meri temelji na »outsourcing« i »subcontracting« i gde su različite faze proizvodnje fizički odvojene. Kreativna koncepcija obično je skoncentrirana u razvijenim kapitalističkim zemljama, dok je deo fizičke proizvodnje premešten u zemlje sa nižim troškovima rada. Podela na koncepciju i egzekuciju dakle nije samo organizacijska, nego postaje i fizička odnosno prostorna, i ako se zadržimo samo na poduzećima koja se bave koncepcijom, brzo možemo steći optičku iluziju nematerijalnog, kognitivnog i sl. kapitalizma. Istina je da je rad tamo autonomniji i inteligentniji od fizičke proizvodnje (kako današnje tako i nekadašnje), ali u kapitalizmu nikad nije ni bilo drukčije. Kreativci, profesori i inžinjeri uvek su imali više radne slobode i kreativnije radne zadaće, ali teško možemo u tome videti komunističke potencijale ili presudan prelom u načinu organizacije kapitalističke proizvodnje.

Ali kako je onda sa toyotističkim načinom organizacije industrijske proizvodnje? Zar on ne unosi elemente kreativnosti i radničke samoinicijative čak u industrijski dio kapitalističke proizvodnje? Potencijali toyotizma, koje su se slavili kako u managerskoj tako i u levičarskoj »kritičkoj« literaturi devedesetih, pokazali su se kao preterivanje. Kako piše Head (2003) japanski su manageri, upravo u vreme kad su njihovi metodi upravljanja industrijske proizvodnje postali hit na zapadu, sa oduševljenjem otkrili Taylora i počeli primenjivati klasičnije metode nadzora i discipliniranja radnika. Ali čak i u vreme svoje najveće proširenosti toyotistički je način organizacije radnog procesa bio mnogo manje emancipatoran nego što se to obično prikazuje u teorijama postfordizma. Poticanje samoinicijativnosti radnika išlo je sa rukom u ruci sa sprečavanjem ili uništavanjem njihove sindikalne organiziranosti. Sve toyotističke organizacijske inovacije bile su strogo u službi interesa kapitala a ne radnika. Poticanje radnika da sami pronalaze efektivnije načine rada služilo je povećanju efektivnosti proizvodnje, dizanju norme i ubrzanju tempa rada. Radnici nisu bili toliko poticani na pronalažanje inovacija nego prisiljeni, jer je bilo kažnjivo ne javiti inovaciju managementu i moglo je dovesti do otkaza. Udruživanje radnika u timove služilo je povećanju nadzora nad njima i poticanju doušništva (svaki radnik je kontrolirao svakog drugog u timu da slučajno ne krije neku inovaciju u načinu rada) i smanjenju troškova jer profesionalni nadzornici više nisu bili potrebni. Rezultat je bilo drastično ubrzanje radnog procesa – dok je »fordistički« radnik efektivno radio 45 sekundi u minuti, taj se broj u »toyotizmu« diže na 57 – i uspostavljanje nekakvog kapitalističkog samoupravljanja, gde se radnici samoeksploatišu i samodiscipliniraju u korist kapitala. (Smith, 2000) Polagati nadu, bez adekvatne političke organizacije radništva, u razvoj tehničkih inovacija u organizaciji rada pogrešno je i naivno.

Ali, i ako prihvatimo da teorije o emancipatornim potencijalima nematerijalnog rada u »postfordizmu« imaju krhke empirijske temelje, mogli bismo se pitati da li nisu možda politički ispravne? Rečeno drukčije, možda je retorika Imperije i sličnih radova prenapuhana i tamo iznešeni stavovi preoptimistički, ali možda autonomna samoorganizacija nematerijalnog rada stvarno predstavlja ispravan način političke organizacije, koji će možda dovesti do stanja kojeg teoretičari nematerijalnog rada možda preuranjeno razglašavaju kao da je već tu? Da li je samoupravljanje nematerijalnog rada barem potencijalan put u komunizam?

To nas pitanje dovodi do suštine onoga što je problematično u teorijima nematerijalnog rada i njihovim političkim implikacijama. U postoperaizmu možemo primetiti određenu teorijsku regresiju u odnosu na klasični operaizam šezdesetih, koji je predstavljao važnu teorijsku i političku inovaciju sa značajnim utjecajem na europsku novu levicu. Ako se vratimo ka osnovnoj i polazišnoj tezi operaizma, kojom ta prelama sa mehanicističkim vulgarno marksističkim tumačenjem istorije, ona glasi da sam tehnički razvoj proizvodnih snaga nije neutralan i da se u njega upisuju društveni odnosi kapitalističke dominacije. Nikakvog razloga nemamo za mišljenje da je u 21. veku, u vreme naglog razvoja informacijskih i komunikacijskih tehnologija, išta drukčije. Kako ni u šezdesetima tako ni danas nije dovoljno samo oteti postojeće proizvodne snage kapitalu i samoupravljati ih. Na toj tački Hardt i Negri u novijim radovima zapadaju u klopku tehnološkog optimizma, koju su u šezdesetima kritizirali Panzieri i Tronti, i njihove političke poruke današnjim kreativcima (kao navodnoj avantgardi »multitude«) su samo nematerijalno stahanovstvo i kult produktivizma za 21. vek.

Ako smo dosledni u primenjivanju operaističkih koncepta na današnje vreme, savremeno mnoštvo »kognitivnih radnika« je rezultat tehničkog »kompozicioniranja« radničke klase sa strane kapitala, koji razvija i proizvodne snage i proizvodne odnose u smeru povećanja svoje dominacije nad radničkom klasom, kako možemo videti i u slučaju toyotizma. Operaističko insistiranje na političkoj dimenziji duge kapitalističke krize u sedamdesetima je svakako bitno – do nje nije dovelo samo padanje profitne stope ili zaoštravanje međukapitalske konkurencije ili prevelika akumulacija kapitala, nego i klasna borba i pritisak proletarijata u širenju svojih prava i autonomije. Ali posle sloma organizirane levice u osamdesetima i propadanja državnih socijalizma, rezultat je bila nova tehnička kompozicija radničke klase, koja možda na empirijskoj razini odgovara konceptu multitude. No, u toj tehničkoj kompoziciji nema ničeg samo po sebi revolucionarnog i »revolucionarni« zanos današnjih kreativaca i drugih prekarnih radnika, koji inspiraciju crpe iz Negrija ili Lazzarata, sasvim je neutemeljen. Istinski će revolucionarni potencijal proizaći tek iz političke rekompozicije savremene radničke klase, što je zadatak koji nam u velikoj meri još predstoji.

 

Literatura:

  • Aufheben (2006) Keep on smiling. Aufheben 14, 23-44.
  • Bock, Gisela (1987) »Drugo« delavsko gibanje v ZDA. Ljubljana: Studia humanitatis.
  • Bologna, Sergio (1977) The Tribe of Moles. Dostupno na: http://libcom.org/library/tribe-of-moles-sergio-bologna.
  • Caffentzis, George (2005) Immesurable Value? The Commoner 10, 87-114.
  • Camfield, David (2007) The Multitude and the Kangaroo. Historical Materialism 15, 21-52.
  • Ćurković, Stipe (2012) Heteronomija rada / autonomija estetskog. Frakcija 60-61, 22-49.
  • Dalla Costa, Mariarosa i James, Selma (1972) The Power of Women and the Subversion of the Community. Dostupno na: http://libcom.org/library/power-women-subversion-community-della-costa-selma-james.
  • Haug, Wolfgang Fritz (2009) Historical-Critical Dictionary of Marxism. Historical Materialism 17, 177-185.
  • Head, Simon (2003) The New Ruthless Economy. Oxford: Oxford University Press.
  • Heinrich, Michael (2012) An Introduction to the Three Volumes of Marx's Capital. New York: Monthly Review Press.
  • Henninger, Max (2007) Doing the Math. Ephemera 7 (1), 158-177.
  • Kostanić, Marko (2010) Between Description and Prescription. Predavanje u Modernoj galeriji u Ljubljani, dostupno na http://vimeo.com/14781029.
  • Krašovec, Primož (2010) Marksizem danes. Borec 667-671, 83-95.
  • Lazzarato, Maurizio (2004) From Capital – Labour to Capital – Life. Ephemera 4 (3), 187-208.
  • Marx, Karl (1864) Results of the Direct Production Process. Dostupno na: http://www.marxists.org/archive/marx/works/1864/economic/.
  • Marx, Karl (2013) Kapital I. Ljubljana: Naprej!
  • Negri, Antonio (1984) Delavci in država. Gospostvo in sabotaža. Marx onkraj Marxa. Ljubljana: Krtina.
  • Negri, Antonio (2008) Goodbye Mr. Socialism. New York: Seven Stories Press.
  • Negri, Antonio i Hardt, Michael (2003) Imperij. Ljubljana: Študentska založba.
  • Negri, Antonio i Hardt, Michael (2005) Multituda. Ljubljana: Študentska založba.
  • Smith, Tony (2000) Technology and Capital in the Age of Lean Production. New York: SUNY Press.
  • Smith, Tony (2008) The »General Intellect« in Grundrisse and Beyond. Dostupno na: http://www.public.iastate.edu/~tonys/10%20The%20General%20Intellect.pdf.
  • Tronti, Mario (1966) Workers and Capital. Dostupno na: https://webspace.utexas.edu/hcleaver/www/TrontiWorkersCapital.html.
  • Vercellone, Carlo (2008) The New Articulation of Wages, Rent and Profit in Cognitive Capitalism. Dostupno na: http://www.generation-online.org/c/fc_rent2.htm.
  • Virno, Paolo (2001) General Intellect. Dostupno na: http://www.generation-online.org/p/fpvirno10.htm.
  • Virno, Paolo (2003) Slovnica mnoštva. Ljubljana: Krtina.
  • Wright, Steven (2002) Stroming Heaven. London: Pluto Press.

[i] Za kritiku teze o nemerljivosti nematerijalnog rada i kraju zakona vrednosti vidi Henninger (2007), Caffentzis (2005) i Krašovec (2010, 87-89).

 

 

Share
Translate »