22 jul

SEĆANJA NA SOCIJALIZAM IZMEĐU N(E)OSTALGIJE I ISTORIJSKOG REVIZIONIZMA

NEMANJA SOVTIĆ

SEĆANJA NA SOCIJALIZAM IZMEĐU N(E)OSTALGIJE

I ISTORIJSKOG REVIZIONIZMA

Sažetak: U ovom radu je heterogeni fenomen sećanja na socijalizam razmotren iz njegovih krajnosnih aspekata. S jedne strane istražen je diskurs istorijskog revizionizma koji socijalističku prošlost tumači u ogledalu recentnih društvenih procesa poput tranzicionog kapitalizma, demokratskog političkog pluralizma i tradicionalne versko-konfesionalne sabornosti. Diskurs nostalgije, sa druge, u idealizovanoj socijalističkoj prošlosti kreira viziju bolje i humanije budućnosti. Čini se da se demonizacija prošlosti u optici „korektivnog sočiva“ inverzne logike ukazuje kao kontrastna pozadina na kojoj se afirmišu trenutne društvene vrednosti, dok postojanje nostalgično-utopijskih eskapizama svedoči o ideološkom neuspehu tih vrednosti da izgrade neprotivrečnu sliku aktuelnog društva. Autor potom zastupa tezu da revizionizam i nostalgija, premda deluju kao suprotstavljene kulture sećanja, funkcionišu kao komplementarni diskursi u ideološkom ratu protiv socijalističkog nasleđa. Budući da je kritički učinak nostalgije u praksi zanemarljiv, „građanski rat“ između nostalgičnih i revizionističkih sećanja, na koji ukazuje beogradski sociolog Todor Kuljić, samo je ideološka „dimna zavesa“ koja olakšava ukidanje radničkih prava stečenih u socijalizmu i doprinosi potpunom slomu klasne solidarnosti.

Ključne reči: socijalistička prošlost, nostalgija, istorijski revizionizam, „građanski rat“ sećanja.

Sećanja na socijalizam, kako kolektivna[1] tako i individualna, sve su zanimljivija istoričarima, sociolozima, politikolozima, kulturolozima, budući da diskursi o prošlosti govore o aktuelnom trenutku kada se ispred njih postavi „korektivno sočivo“ inverzne logike, koja podrazumeva da se ono što je u sećanju demonizovano posmatra „u funkciji“ kontrastne pozadine za aktuelne vrednosti, kao i da postojanje nostalgično-utopijskih eskapizama svedoči o ideološkom neuspehu tih vrednosti da izgrade čvrstu sliku trenutnog društva. Ljubljanski sociolog Mitja Velikonja u svojoj knjizi Titostalgija ističe da je jedna od najznačajnijih funkcija nostalgije (…) stvaranje – a ne samo puko obnavljanje ili ulepšavanje – one prošlosti koja uistinu nikad nije ni postojala, koja kao takva postoji samo u sadašnjim predstavama (Velikonja, 2010: 158). Nešto slično se može reći i za sliku prošlosti koju stvaraju brojni revizionistički pokušaji. Međutim, dok revizionizam na postjugoslovenskom prostoru „savija“ prošlost u pravcu poželjnom za sadašnjicu, odnosno pozitivno konotira korene recentnih formi života, a negativno sve ono što bi ih osporavalo, nostalgija kao da se opire sadašnjosti i u idealizovanoj prošlosti traži potku za njenu transformaciju u budućnosti. 

            Par suprotnih i komplementarnih kultura sećanja nostalgija-revizionizam traži odmah i svoju dekonstrukciju – niti postoji „jedna priroda“ revizionističkog diskursa, niti je nostalgija obavezno subverzivna i emancipatorska. Svako pisanje istorije pomalo je revizionističko, čak i ako predstavlja reprodukciju ili razradu već postojećih istorijskih narativa. Američki istoričar sa Prinstona Džejms Mekferson (James McPherson) ističe da je istorija kontinuirani dijalog između sadašnjosti i prošlosti. Interpretacije prošlosti podložne su promenama u svetlu novih svedočanstava, novih pitanja koja iz njih proizilaze i novih perspektiva uslovljenih proteklim vremenom. Nema jedne, večne i nepromenljive „istine“ o prošlim događajima i njihovom značenju. Beskrajna potraga istoričara za razumevanjem prošlosti – „revizionizam“ u širem smislu – jeste ono što istoriju čini vitalnom (McPherson, 2003). Što se nostalgije tiče, Velikonja primećuje da se u kontekstu Manhajmove kritike ideologije ona pojavljuje kao ideološka procena sadašnjosti na osnovu retrogradnih principa. Lažno transcendirajući svet, ona ga zapravo podržava, pa može stoga imati i konzervativne potencijale. Ni revizionistička čitanja istorije, ni nostalgična posezanja za prošlošću nisu isključivo vezana za postsocijalističi svet, već su imanentni svim društvima sa istorijskim pamćenjem. Poplave nostalgije i revizionizma karakteristične su, međutim, za periode velikih ideoloških, kulturnih i mentalitetskih promena, te su, kao takve, u najvećoj meri „dosuđene“ generacijama koje ih neposredno doživljavaju. U 20. veku velike promene epohalne svesti pokrenuli su Prvi i Drugi svetski rat, ubrzana modernizacija u socijalističkim zemljama, oslobađanje od kolonijalne uprave u Africi i Južnoj Aziji, pad Berlinskog zida. Nagle promene životne zbilje dovodile su kako do egzaltiranog prihvatanja, tako i do traumatičnog prilagođavanja, ili strasnog odbacivanja novoustanovljenih poredaka.

Revizionistička demonizacija socijalizma

S obzirom da je istorijska samosvest Zapadne civilizacije izgrađena na kontinuiranom razvoju masovne nacionalne suverenosti, liberalne demokratije i slobodnog tržišta – danas preovlađujućih vrednosti u globalnim okvirima – „revizionizam“ u užem smislu, u kontekstu zapadnoevrospske istoriografije, vezuje se za alternativna viđenja prividno prevladanih „epizoda“ kao što su imperijalizam, rasizam, šovinizam i antisemitizam, posebno „osetljivih“ na istorijske interpretacije. Revizionizam se pojavljuje kao nastojanje da se prevrednuju događaji iz bliže prošlosti čije su traumatične posledice profilisale aktuelne društvene vrednosti. Osporavanje holokausta, totalitarne prirode fašističke Nemačke i Sovjetskog Saveza, uloge kvinsliških vlada u okupiranim zemljama tokom Drugog svetskog rata, kao i alternativni pogledi na zločine, teške zločine i genocide koji nedostatak materijalnih svedočanstava predupređuju „zavereničkom“ logikom prema kojoj je sam taj nedostatak indikativo svedočanstvo, čini da revizionizam u užem smislu ima pežorativno značenje u zapadnoevropskom i američkom kontekstu. Kako obično dolazi sa margina istoriografije, on ne osporava dominantne paradigme, već stalno obnavlja naučnu, moralnu i političku snagu preovlađujućeg diskursa. Takav revizionizam jeste ubojito oružje aktuelnog poretka, jer u političkoj borbi služi za moralnu diskreditaciju svakog preispitivanja ustaljenih istorijskih narativa i služi konzerviranju vladajućeg pogleda na svet.

Sa druge strane, revizija istorije u tranzicionim, postsocijalističkim društvima Istočne i Jugoistočne Evrope ima drugačije pretpostavke i pojavno lice. Kako je u ovom delu sveta došlo do zaokreta prema kapitalizmu, liberalnoj demokratiji i nacionalnom „preporodu“, alternativne interpretacije socijalističkog perioda i njegovih istorijskih narativa iz vizure novih društvenih vrednosti nisu marginalne, već u najmanju ruku ravnopravne sa onima koje zadržavaju kontinuitet sa pogledom na prošlost socijalističke istoriografije. Nove socioekonomske, ideološke i naučne pretpostavke utiču na to da istorijski revizionizam kakav postoji u javnom i naučnom diskursu nekadašnje Druge Evrope ponekad nudi znatno drugačije slike prošlosti od onih koje su stvarale socijalistička istoriografija i kultura pamćenja. Što je prošlost bliža sadašnjem trenutku ulog je veći, a konfrotacija različitih viđenja radikalnija. Revizionistički impuls stoga se najsnažnije ispoljava u vezi sa periodom između 1945. i 1989. godine, te minulu apologiju, glorifikaciju i teleologizaciju smenjuju kritika, demonizacija i paseizacija socijalizma. „Na socijalizam se danas gleda kroz sočivo nacije, preduzetništva i evropske budućnosti“, kaže beogradski sociolog Todor Kuljić, „a ne samoupravljanja, jugoslovenstva i nesvrstanosti“ (Kuljić, 2010: 218). 

            U medijskoj svakodnevici postjugoslovenskih društava gotovo da nema uravnoteženih rasprava o životu u samoupravnom socijalizmu koje bi podvukle razliku između zabrane šovinizma na etničkoj osnovi, što jeste bila proklamovana i nikada do kraja ostvarena ideološka norma jugosocijalizma, i potiskivanja „nacionalnog identiteta“ koje mu se neopravdano imputira. Kako je za politiku „bratstva i jedinstva“ planski zaborav predratne međunacionalne mržnje bio od izuzetne važnosti, međusobno isključiva nacionalna istorijska sećanja bila su delimično potisnuta. Mada se u socijalističkoj Jugoslaviji nije (ozbiljno) pokušavalo sa nekom novom jugoslovenskom nacionalnom politikom na uštrb postojećih samoopisa konstitutivnih naroda, do tada osporavane crnogorska, makedonska i muslimanska nacija priznate su kao ravnopravne sa srpskom, hrvatskom i slovenačkom, zbog čega se iz vizure etnocentričnih, nacionalističkih istoriografija socijalizam s jedne strane pojavljuje kao tamnica, a s druge kao mesto rođenja nacije. U Srbiji i Hrvatskoj postsocijalistički nacionalni „preporod“ naciju je postavio u žrtveni kontekst i sećanja na socijalizam centrirao oko nasilja nad njom. Iz perspektive u kojoj je nacionalna pravda smenila klasnu na mestu pokretača međuljudske solidarnosti, to je razumljivo. Demonizacija socijalizma, kao radikalna forma istorijskog revizionizma na istočnoevropskom i postjugoslovenskom prostoru, stoga je direktan rezultat potrebe za bezalternativnom legitimizacijom agresivnih i banalnih nacionalističkih diskursa iz 90-ih, ali i tzv. normalizovanog, građanskog nacionalizma koji ih je nasledio u epohi (ne)izvesne „evropske budućnosti“. Pod „normalizovanim nacionalizmom“ Todor Kuljić podrazumeva i danas neobično aktivnu osećajnu sponu koja spaja vernike i nevernike, „građaniste“ i „populiste“ (Kuljić, 2010: 89). Normalizovani nacionalizam, koji utemeljenje manje pronalazi u antišovinizmu, a više u antikomunizmu, u prethodnoj deceniji bio je možda najbliži toliko traženom „društvenom konsenzusu“, dok ga sa tog mesta nije smenio utopijski narativ o ulasku u Evropsku uniju. 

            Iako su evrocentrični i etnocentrični diskurs do skoro podržavali konkurentske političke platforme na postjugoslovenskom prostoru i postavljali se međusobno antagonistički, u javnoj osudi socijalističke prošlosti učestvovali su zajedno. Demonizacija socijalizma koja je stizala iz evrocentrične sfere pri tome se oslanjala na recidive imperijalističkog, orijentalističkog diskursa, te je državni komunizam oslovljavala sa „ideološka sida“, „crveno čudovište“, „petodecenijsko crveno blato“, „bizarna mutacija čovečanstva“. Nadnacionalni evropski identitet prilikom svog definisanja po suprotnosti u odnosu na socijalizam koristio je sličnu mitsku šemu kao i normalizovani nacionalizam, pa je hrišćanstvo, demokratiju, nekonfliktnu nacionalnocentričnu prošlost i neoliberalnu državu suprotstavljao varvarskom komunizmu, amoralnom ateizmu i istočnjačkoj despotiji (upor. Petrović Tamara, 2009: 58-51). Revizionistička strategija EUforičnih opcija, poput nacionalističke, zasnovala se na pojednostavljenim ulogama žreca i žrtve, od kojih je prva pripala socijalizmu, a druga demokratiji poistovećenoj sa višepartijskim pluralizmom. Sama Evropska unija do danas uporno gradi ekvidistancu između antikomunističke i antifašističke retorike tako što državni komunizam/boljševizam i fašizam/nacizam izjednačava, odnosno tretira kao ravnopravne elemente skupa totalitarnih društvenih uređenja, ponekad, čini se, dovoljno otvorenog da u sebe primi i afričke diktatore, azijske vojne hunte i antiimperijalističke levičarske vlade Latinske Amerike. Glavni razlog zbog kojeg Evropska unija demonizuje socijalističku prošlost, prema mišljenju Kuljića, jeste imperativ zbližavanja heteronomnih istorija Evrope u obličje zajedničke kulturne, religijske, političke, pozitivnopravne i prirodopravne prošlosti. Kako vodeće karolinško jezgro EU nema zajedničke žrtve (Nemačka je izuzeta iz antifašizma), te je monolitna viktimizacija prošlosti EU nemoguća, rešenje se ukazalo u obliku antitotalitaristike metanaracije kao okvira za transnacionalno kolektivno pamćenje (Kuljić, 2011: 202). Iako jugoslovenski samoupravni socijalizam kao „titoizam“ – autoritarni jednopartijski režim – neizbežno stoji „s onu stranu“ neoliberalnog evropskog modela, činjenica da je u pitanju bila višenacionalna tvorevina, kakva je i sama EU, koja je pri tome dugo figurirala kao „virus lagera“, doprinosi delimično empatičnom tretmanu jednog dela (pro)evropske istoriografije. Međutim, čim se iz akademskog pređe u realpolitičko polje, potreba konstruisanja antitotalitarističke simetrije između otpora fašizmu i protivljenja komunizmu dovodi do glajhšaltovanja nijansi između „titoizma“, „staljinizma“, „maoizma“, „lenjinizma“, „brežnjevizma“ i „kadarizma“ – eponima koji i bez udubljivanja u teoriju i praksu varijantnih socijalizama akcentuju njihovu razliku – zbog čega javni diskurs, kako postjugoslovenskih društava tako i unutar EU, zanemaruje specifičnosti samoupravnog društvenopolitičkog sistema podvodeći ga pod ispražnjeni i negativno konotirani pojam „komunizma“. 

            Dok su normalizovani nacionalizam i umereni EU optimizam/skepticizam međusobno kongruentne opcije, nužno razapete između evroze i mitova o slavnoj nacionalnoj prošlosti, njihove radikalne verzije – banalni nacionalizam i liberalna EUforija – aktivno se suprotstavljaju. Od svih pomenutih diskursa najsnažniji antikomunistički/jugofobni/antititoistički sentiment „ispoveda“ banalni nacionalizam, koji se sam ne odriče zamisli pravednog društva i kolektivnog blagostanja, već ih, umesto neoliberalnog društva rizika, kandiduje kao nacionalnu solidarnost i, što je za regiju Zapadnog Balkana možda karakterističnije, crkvenu sabornost. Nakon sloma socijalističke Jugoslavije otpočelo je novo nacionalno i konfesionalno „zlatno doba“ u državama koje su je nasledile. Iako su detant prosvetiteljskog raščaravanja religijskog sujeverja i pojačano interesovanje za konfesionalno-etničku egzotiku deo globalne postmoderne kulture od kraja 70-ih, početka 80-ih, malo gde su se vera i etnička pripadnost pojavili u takvoj isprepletanosti kao na prostoru bivše Jugoslavije. Socijalizam i jugoslovenstvo su se u hrvatskom istorijskom pamćenju ukazali kao produžena ruka inokosnog vizantizma, a srpskom u vidu ateističke represije. Mada većina verskih institucija i religiozna kultura stanovništva nije bila pod represivnim tretmanom, već samo ideološkim podozrenjem službenog ateizma, za prisvajanjem oreola mučeništva vera nimalo ne zaostaje za nacijom i demokratijom. Tumačenje da je stepen reklerikalizacije postjugoslovenskih društava proporcionalan odijumu prema socijalističkoj prošlosti možda je previše usko, ali ne i pogrešno. Ako se normalizovani nacionalizam ne poziva nužno na tradicionalne, već i na „napredne“ vrednosti, kako recentna politička praksa pokazuje, reklerikalizacija nužno sadrži jak tradicionalnistički agens. Retradicionalizacija postjugoslovenskih društava, oličena u katolizaciji Hrvatske, popravoslavljenju Srbije, islamizaciji Bosne, a svakako i pomalo komičnoj antikvizaciji Makedonije, u socijalističkoj višenacionalnoj Jugoslaviji i njenoj modernizatorskoj orijentaciji nalazi svog glavnog istorijskog neprijatelja, kojeg je u aktuelnoj političkoj borbi za orijentalizaciju/deprovincijalizaciju Balkana smenio evropski neoliberalizam.

Žal za socijalizmom: nostalgija, jugonostalgija, titostalgija

Kolektivna i individualna sećanja na socijalizam ne iscrpljuju se sa svakodnevnim pežorativnim poštapanjima, pojednostavljenim dnevnopolitičkim diskvalifikacijama i novim pisanjima istorije u revizionističkom duhu „slabe“ ili „jake“ demonizacije. Na drugom polu pojavljuje se nostalgična emocionalizovana naklonost – „tužna ljubav“, „slatkogorka čežnja“ prema socijalizmu – koju je moguće situirati u širokom rasponu od depolitizovane masovne kulture do obuhvatne idealizacije epohe. Kao kovanica nastala od grčkih reči nostos (povratak kući) i algos (bol), nostalgija je tek sredinom 20. veka pojmovno zasnovana i u disciplinama koje se bave analizom društava i kultura. Bilo da označava tugu za domom kod mornara mesecima zarobljenih na palubama jedrenjaka, čežnju viktorijanskog čitaoca za imaginarnim egzotičnim predelima opisanim u literaturi, žal Fin de siècle-a za srednjovekovnim jedinstvom između čoveka, sveta i boga, ili lament nad nestankom istine/stvarnosti u spektaklima (Gi Debor/Guy Debord), ikonama (Džordž Lipšic/George Lipsitz) i simulakrumima (Žan Bodrijar/Jean Baudrillard) postmodernog doba, nostalgija uvek markira izmeštenost pojedinca/grupe/zajednice iz „udobne zone“ i referira na preradu/konstrukciju prošlosti uslovljenu „neudobnom“ sadašnjicom, pre nego na stvarno iskustvo minulog doba. Ne može se tvrditi da je nostalgija u zajedničkom sećanju vezana isključivo za moderno doba, ali može da su je modernizatorske, prosvetiteljske, utopističke projekcije budućnosti i tehnološke pretpostavke „zamišljanja zajednica“ tokom poslednjih nekoliko vekova učinile masovnim fenomenom. Bez obzira na to što je moguće apstrahovati određenu aistorijsku strukturu nostalgičnog zova iz (imaginarne) prošlosti, treba naglasiti da u različitim istorijskim periodima i kontekstima nostalgija uvek ima različita uporišta, intenzitet i grupna obeležja. Nostalgija je conditio sine qua non rasističkih, nacionalističkih, verskih i imperijalističkih poziva na konzervativne revolucije, pod uslovom da je „jaka“ i politički artikulisana. Kada je „slaba“ i ne pretenduje da korenito menja budućnost, pojavljuje se kao višak vrednosti i simbolički kapital u savremenom marketingu i popularnoj kulturi („kulturna arogancija“ old school praksi).

            Mitja Velikonja razlikuje lične i kolektivne, materijalizovane i osećajne, instrumentalne i neinstrumentalne, te mimetične i satirične nostalgije. Podela na lične i kolektivne nužna je zbog toga što se lične nostalgije, mada uokvirene kolektivnim, nikada u njima ne iscrpljuju. Svako je nostalgičan na ličan, subjektivan način, ali u širim koordinatama karakterističnim za društvenu grupu. Nostalgija može biti materijalizovana u raznim predmetima, suvenirima, spomenicima, antikvarnom ili novoproizvedenom robom, ali i neospoljena, odnosno zadržana u sentimentu, sećanju, uverenju. Za neinstrumentalne nostalgije Velikonja navodi da su autoreferentno namenjene sebi, a za instrumentalne da su artikulisane u pravcu ostvarenja nekih konkretnih ciljeva i namera. Za mimetične nostalgije ovaj sociolog kaže da aludiraju na autentičnost, kite se aurom „stvarnog iskustva“, da su opsednute realističnim prezentacijama (imitacijom, rekonstrukcijom), dogmatske (neanalitičke) i bespogovorne, dok su satirične mladalački razigrane, ironične, namerno eklektične, hibridne, karnevalske, blasfemične i ignorantske prema kanonima (Velikonja, 2010: 34). 

            Crvena nostalgija, žal za socijalizmom, pojavljuje se mestimično u svim navedenim nostalgičnim obličjima. Karakteristična je za postsocijalistička društva Srednje, Jugoistočne i Istočne Evrope, suočena s tranzicionim izazovima i protivrečnostima. U Rusiji je poznata kao sovjetska nostalgija, u Nemačkoj kao „nostalgija za Istokom“ (Ostalgie[2]), u bivšoj SFR Jugoslaviji kao jugonostalgija. U različitim kontekstima „crvena nostalgija“ ima svoja varijantna obeležja i akcentuacije. U nekdašnjoj Istočnoj Nemačkoj „gorko-slatka tuga“ mahom se vezuje za predmete iz svakodnevnog života, poput semafora i automobila iz DDR perioda (trabant je možda najpoznatiji nostalgični simbol u čitavom postsocijalističkom svetu), i kao takva je izrazito depolitizovana i karnevalizovana. Treba reći da u Nemačkoj, za razliku od drugih postsocijalističkih zemalja, postoji i snažan levičarsko-anarhistički politički aktivizam kao oblik omladinske (kontra)kulture, ali nema osnova da se on smatra integralnim delom istog nostalgičnog „talasa“. U Rusiji demonstracije na kojima se nosi Staljinova slika govore o žalu za slavnim danima antifašističkog otpora, ali i izgubljenom vojnom moći i političkim uticajem u svetu. U zemljama bivše Jugoslavije nostalgiju bude sećanja na „zlatno doba“ pop-kulture (jugoslovenski rok, pank, novi talas, film, humoristične serije i emisije, estrada), sportske uspehe klubova i reprezentacija (pre svega u kolektivnim sportovima), omiljene prehrambene proizvode, omladinske radne akcije, služenje vojske, putovanja i – što je za temu ovog rada možda i najvažnije – deprovincijalizaciju mentalitata, naročito vidljivu u polju visoke kulture i umetnosti. Postsocijalistička društva nostalgična transverzala preseca u rasponu od tople privrženosti drangulijama iz socijalističke svakodnevice, preko čežnje za nematerijanim oblicima društvenog blagostanja poput solidarnosti i prijateljstva, do tuge i besa zbog egzistencijalnih uskraćenosti u rizičnom, kapitalističkom društvu (nezaposlenost, socijalna i zdravstvena zaštita).

            Distinktivnu crtu unutar jugonostalgičnog diskursa ima tzv. titostalgija. Fenomen titostalgije, i uopšte pamćenja/sećanja na Tita i titoizam naročito je zanimljiv savremenim antropološkim i sociološkim trendovima, jer metodološki olakšava pristup kolektivnom sećanju na socijalizam, budući da ga u velikoj meri „okuplja“ oko jedne markantne ličnosti/eponima/brenda. To međutim, ne znači da su titostalgija i jugonostalgija samo različite oznake za isti pojam. Mitološko suženje Tita i proliferacija značenja o njegovom životu i delu u titostalgiji „jači“ su nego što je to slučaj sa nostalgičnim sećanjem na Jugoslaviju. Jugonostalgiju karakterišu imago velike, zajedničke države (od Triglava do Vardara), „svejugoslovenski“ elementi, kao i iskustvo relativno slabih međuetničkih i međunacionalnih tenzija, zbog čega ona kao da ima nešto manje potrošene političke „zube“ od titostalgije koju lako prisvajaju najrazličitije ideološke pozadine, leve podjednako kao i desne. Kako je Velikonja pokazao, titostalgija je rezultat/praksa/proces individualizovanog, komercijalizovanog, hibridnog, otvorenog, eklektičnog, heterokulturnog, unutar sebe disonantnog, a nadasve emocionalizovanog prožimanja organizovanog javnog diskursa („kulture titostalgije“ postavljane „odozgo nadole“) i spontanih pojedničnih inicijativa („titostlagične kulture“ emitovane „odozdo nagore“), u okviru kojeg „je moguće bezmalo sve, uključujući najvratolomnije kombinacije i sinteze“ (Velikonja, 2010: 41). Uprkos tome što titostalgični i jugonostalgični rituali i prakse najčešće negiraju postojanje političke dimenzije, oni nisu apolitični. Za Velikonju nostalgija nije samo fantazam, prazna iluzija, „jer se autentično pamćenje često meša sa nostalgijom i kritički vrednuje sadašnjicu (…) Otuda nostalgija“, smatra ovaj autor, „može biti subverzivna, antisistemska i emancipatorska“ (Velikonja, 2010: 145).

„Građanski rat“ sećanja i ideološki rat protiv socijalističkog nasleđa

Čitajući Velikonju, beogradski sociolog Todor Kuljić (tito)nostalgični diskurs sumira u tvrdnjama „da se u prošlosti moglo živeti zajedno, da integracija društva može postojati i bez religije, da je parlamentrizam koruptivan, da turbokapitalizam nije bezalternativan i da su multikulturne ideje EU već viđene u Jugoslaviji“ (Kuljić, 2011: 132), ali i navodi da je protestni učinak nostalgije u praksi zanemarljiv. Iako ističe da nostalgija nije kompatibilna sa društvenokorektnim samoopisom u postsocijalističkom društvu, niti može služiti sveprisutnoj praksi „glačanja biografskog kontinuiteta“ (Kuljić, 2011: 128), Kuljić savremenoj titostalgiji potpuno odriče političku težinu „jer se“, kako navodi, „njena javna ikonografija na prostoru bivše Jugoslavije iskazuje samo u proslavama, muzejima, suvenirima i grafitima, a ne na radničkim štrajkovima.“ (Kuljić, 2011: 127). U svojoj studiji Sećanje na titoizam Kuljić n(e)ostalgiju, ostalgiju, jugonostalgiju i titostalgiju s jedne, odnosno revizionizam, demonizaciju socijalizma, antiantifašizam, Gulag&Goli otok memory, te jugofobiju s druge strane, razmatra kao dve strane jednog procesa – „građanskog rata“ sećanja u postsocijalističkim zemljama. Za Kuljića ovaj „građanski rat“ nema predznak ideološkog sukoba, jer ni jedan od njegovih krajnosnih aspekata ne problematizuje obnovljeni kapitalizam[3] i normalizovani nacionalizam kao hegemone okvire sećanja na socijalizam. Poželjno je stoga razmotriti najaktuelnije društveno-ekonomske i ideološke pretpostavke ovog „građanskog rata“. 

            „Građanski rat“ sećanja, koji se vodi između komercijalizovane nostalgije i revizionističke demonizacije, može se smatrati jednim od paravana za ideološki rat protiv nasleđa socijalizma u tranzicionom društvu. Ulog u ideološkom ratu, pa samim tim i „građanskom ratu“ sećanja o kojem govori Kuljić, nisu preduzetničko društvo i nacionalno rodoljublje, već nasleđa socijalizma kao što su javna/društvena svojina, klasna, rodna i generacijska solidarnost, zdravstvena i socijalna zaštita, internacionalni humanizam, radničko dostojanstvo. U borbi protiv socijalističkog nasleđa prevrednovanje i manipulacija su osnovni mehanizmi ideološkog zavođenja. Nov pogled u prošlost koji neodmereno polarizuje aktere na dobre i loše, ali sa obrnutom slikom od one koju je gradila socijalistička istoriografija samo je jedan način prevrednovanja socijalističkog nasleđa. Drugi, možda i važniji dešava se u jeziku. Kako čitalački refleks pojam „radnika“ dovodi u vezu sa industrijskom proizvodnjom (koje gotovo da više nema), a „kapitalistu“ sa eksploatacijom najamnog rada, u javnom govoru preovladali su „investitori“, „preduzetnici“ i „poslodavci“, odnosno „zaposleni u javnom i privatnom sektoru“, čime su u jeziku preokrenute uloge ovih klasa na osi pokretača stvaranja društvene vrednosti. „Poslodavac“ jezikom prisvaja zaslugu za društvenu proizvodnju, a odriče je onima koji je izvode u praksi. Dogmatizovani stav da se odnos proizvodnje i potrošnje ne može uskladiti, urediti, isplanirati, racionalno ustrojiti, te da ga treba prepustiti iracionalnoj i hirovitoj prirodi tržišta (kojoj se ipak još uvek religiozno veruje da će, ako (p)ostane „neometano“ i „slobodno“, pružiti najveće moguće blagostanje najvećem broju ljudi) služi antisocijalističkoj, tranzicionoj logici prema kojoj „zaposleni“ treba da budu zahvalni kada dobiju priliku da rade, a puni razumevanja kada je gube. 

            Međutim, da bi se tržište zaista bilo „slobodno“ od potreba ljudi, i valjda moglo da ih zadovolji jedino kada bude moglo potpuno da ih diktira, potrebno je neutralisati institucionalne i mentalitetske recidive institucija socijalističkog vremena, a to nije lako i često je praćeno otporom. Iako su standardi u pogledu elementarne egzistencijalne sigurnosti i društvenog blagostanja, bar na prostoru bivše Jugoslavije, postavljeni i dostignuti u socijalizmu, ovaj otpor retko kad dovodi do poziva na socijalističku restauraciju, i to delom zbog uspešne ofanzive antikomunističkih ideologema, a delom i zbog toga što su ova dostignuća, izgubivši istorijski predznak, u međuvremenu doživljena kao prirodno pravo. Zbog nemogućnosti da reši egzistencijalne probleme stanovništva obnovljeni kapitalizam ih reistorizuje i osporava kao „stečena prava“, (ne)opravdano im pripisujući determinističku povezanost sa lošom radnom etikom u kapitalističkom sistemu proizvodnje.

            Manipulativni aspekt ideološkog rata protiv socijalističkog nasleđa nadovezuje se na terminološka „osveženja“ kojima se kapitalizam oslobađa od „prtljaga“ čitalačkog refleksa marksističke teorije. Ako je cilj ideološkog rata ustoličenje tranzicione epohalne svesti kojom dominira bezalternativnost kapitalizma i neminovnost tranzicionih „bolnih rezova“, njegovo ideološko sredstvo vrlo je slično maksimi „zavadi pa vladaj“ i zasniva se na (pre)usmeravanju nagomilanog besa, frustracije, očaja i drugih vidova tranzicione „negativne energije“ u sukob između podeljenih i međusobno antagonizovanih delova radničkog korpusa, koji i sam dobija karakter klasne borbe. Pogled na postsocijalističku društvenu stratifikaciju izdvaja radnike u privatnom sektoru, radnike u javnom sektoru i preduzetnike (menadžere, preduzetnike, bankare). Pod izgovorom da su radnici u privatnom sektoru „manje jednaki“ od radnika u javnom, ozakonjuje se lakše otpuštanje ovih drugih, a sve zarad nekog budućeg prosperiteta koji se, međutim, više ni ne garantuje. Kao faktor ideološkog „bacanja prašine u oči“ pojavila se famozna politička klasa koja je, navodno, korumpirala i kontaminirala „partijskim kadrovima“ čitav javni sektor, pa je ovaj postao predmet sveopšteg odijuma. Vizija društvenog totaliteta prema kojoj se radničko dostojanstvo i proizvodna delatnost[4] priznaju samo privatnom sektoru, „poslodavce“ i „investitore“ mistifikuje u uslov svakog ekonomskog napretka. U takvoj slici kapitalisti ne samo da su zaštićeni kao „svete krave“ i oslobođeni od bremena eksploatatorskog „parazitstva“ – tranziciona logika stavlja ga na pleća radnika u javnom sektoru – već su i subvencionisani iz državnog budžeta, dakle od strane poreskih obveznika. Međutim, čak ni sa takvim „vetrom u leđima“ preduzetnički sloj ne uspeva da ostvari svoj cilj – profitabilno poslovanje – verovatno usled drastičnog pada potrošnje u osiromašenim postsocijalističkim društvima. Prezaduženi i nelikvidni tranzicioni kapitalisti, vlasnici „malih i srednjih preduzeća“, krivca za svoje poslovne probleme pronalaze u korupciji javne administracije i prevelikom poreskom opterećenju. I jedno i drugo „upire prstom“ u javni sektor, njegovu moralnu iskvarenost i radnu neprodukivnost, „nezarađane“ plate i „previsoke“ penzije. Apsolutna prevlast korporativnih medija u vođenju ideološkog rata pretenduje na to da nezadovoljstvo nezaposlenih i slabo plaćenih radnika u privatnoj sferi, kao i prezaduženog sloja „malih i srednjih preduzetnika“ postepeno preusmere prema nešto bolje zaštićenom i više plaćenom radništvu u javnoj sferi. Slom solidarne klasne svesti i sindikalne organizovanosti u uslovima takvog ideološkog rata sve je izvesniji, ako se već nije i dogodio, delom i zbog toga što su svi oblici otpora „uhvaćeni u zamku“ kapitalističke proizvodnje i potrošnje, komercijalizovani, depolitizovani i neutralizovani, baš kao što je to slučaj sa nostalgijom za socijalizmom.

Literatura:

  1. Boym, Svetlana (2001). The Future of Nostalgia, Basic Books, New York.
  2. Halbwachs, Maurice (1992). On Collective Memory, Chicago and London: The University od Chicago Press.
  3. Kuljić, Todor (2004). „Nova kultura sećanja“, Politika, Beograd, str. B7.
  4. Kuljić, Todor (2002). “Historiographycal revisionism”, u: The Balkans Rachomon – Historiography and literature on Disolution of SFRY, Helsinki Files No. 11, Beograd: Helsinki Commitiee for Human Rights in Serbia, pp. 7-47.
  5. Kuljić, Todor (2011). Sećanje na titoizam: između diktata i otpora, Beograd: Čigoja štampa.
  6. Marković, Predrag (2007). „Socijalizam i njegovih ‘S’ nostalgičnih vrednosti“, Treći program br. 3/4 (135/136). Beograd: Radio Beograd, str. 340-350.
  7. McPherson, James, Revisionist Historians, pristupljeno 12. 08. 2013. http://www.historians.org/perspectives/issues/2003/0309/0309pre1.cfm
  8. Petrović, Tamara (2009). Orijentalistički diskurs kao sredstvo političke borbe u protestima 1996/1997 u Srbiji, diplomski rad, Odeljenje za sociologiju, Filozofski fakultet u Beogradu.
  9. Velikonja, Mitja (2010). Titostalgija, Beograd: Biblioteka XX vek.

Memories of socialism between n(e)ostalgie and historical revisionism

SUMMARY: In this paper author argue that, in the Southeastern Europe, revisionism interpret socialist past in the mirror of the recent social processes such as transitional capitalism, democratic political pluralism and traditional religious-confession conciliarity. Nostalgia, however, in an idealized vision of the socialist past, seeks for a better and more humane future. Demonization of the past, in the optics of “corrective lens” of the inverse logic, is showed as a contrasting background for the current social values, and the existence of the nostalgic-utopian escapism gives the evidence about the ideological failure of these values ​​to construct unambiguous picture of the current society. However, although the nostalgia and revisionism are conflicting cultural memories, author consider they as complementary discourses in the ideological war against the socialist heritage. Since the critical impact of nostalgia in practice is negligible, the “civil war” between the nostalgic and revisionist memories is just the ideological “smokescreen” which facilitates the elimination of workers’ rights acquired under socialism and contributes to the complete breakdown of class solidarity.

KEY WORDS: socialist past, nostalgia, historical revisionism, „civil war“ of memories


[1] Kolektivno sećanje, smatra Moris Albvaks (Maurice Halbwacks), jeste rekonstrukcija prošlosti pomoću podataka pozajmljenih iz sadašnjosti, štaviše rekonstrukcija koja je stvorena putem rekonstrukcija prethodnih razdoblja, u kojima su predstave o prošlosti već izmenjene (Halbwacks, 2001: 75, prema Velikonja, 42). Budući da su deo svakidašnjice jedne zajednice, kolektivna sećanja stvaraju društvene okvire individualnog pamćenja, ističe Svetlana Bojm (Boym, 2001: 53).

[2] Ostalgie je nemačka kovanica za nostalgiju za Nemačkom Demokratskom Republikom, dobijena kombinovanjem termina Ost (istok) i Nostalgie (nostalgija).

[3] Sintagma „obnovljeni kapitalizam“ odnosi se prvenstveno na promenu političko-ekonomskog sistema u zemljama bivšeg Istočnog bloka i bivše Jugoslavije nakon pada Berlinskog zida, iako je element „obnavljanja“ prisutan i u pojmu „neoliberalizma“, primerenijeg zapadnoevropskom i američkom kontekstu nakon konzervativno-liberalnog zaokreta koji se dogodio u eri Margaret Tačer i Ronalda Regana. „Kapilarna“ povezanost obnovljenog kapitalizma i neoliberalizma odavno je uočena – kompromitacija emancipatorskog cilja i jasni znaci skorog privrednog sloma na socijalističkom Istoku ohrabrili su napuštanje koncepta države blagostanja na kapitalističkom Zapadu, mada se ne može reći da su odlučujuće tome doprineli.

[4] Reduktivna ideološka manipulacija prema kojoj su samo kapitalisti i radnici u privatnom sektoru „proizvođači“, dok je državni sektor „potrošač“ društvenog blagostanja

Print Friendly, PDF & Email
Share
Translate »