22 nov

NEMANJA SOVTIĆ, SAMOUPRAVLJANJE KAO NULTA INSTITUCIJA JUGOSLOVENSKOG DRUŠTVA U SOCIJALIZMU

Nemanja Sovtić

SAMOUPRAVLJANJE KAO NULTA INSTITUCIJA

JUGOSLOVENSKOG DRUŠTVA U SOCIJALIZMU

Sažetak: Samoupravljanje je moguće posmatrati kao nultu instituciju: u pitanju je prazna forma odnosa koja predviđa mogućnost iskazivanja pluralizma interesa unutar jugoslovenskog društva. Funkcija nulte institucije je stvaranje predstave totaliteta prema kojoj se suprotstavljeni društveni akteri ne postavljaju antagonistički. U različitim sferama društvenog života samoupravljanje su nad-određivala različita društvena „veziva“ – pluralizam interesa u radno-ekonomskoj, nesvrstanost u spoljnopolitičkoj, socijalistički estetizam u umetnosti. Samoupravljanje, međutim, nije uspelo da na duži rok sa pozicije nulte institucije istisne naciju, koja je ostala dominantni oblik grupne identifikacije na prostoru Jugoistočne Evrope. Umesto u kontekstu izvornih nedostataka samoupravljanja kao teorijske prakse, raspad Jugoslavije je bolje sagledati u svetlu ishoda ideološke borbe za poziciju nulte institucije između samoupravljanja i nacije.

Ključne reči: samoupravljanje, jugoslovensko društvo, nulta institucija, nacija, protivrečni zahtevi

            Uprkos tome što je pravo na „sopstveni put u socijalizam“ povezivano sa specifičnostima jugoslovenske revolucije,[1] teoretičari samoupravljanja odlučno su negirali da je samoupravljanje partikularna, jugoslovenska ideologija (titoizam), smatrajući da samoupravni oblik društvene organizacije proizlazi iz pravilnog čitanja Marksa i Lenjina. Samoupravljanje je u prvi plan istaklo ideju o ukidanju svojinskih odnosa i eksploatacije, kao zahtev za prelaskom sredstava za proizvodnju u ruke „asocijacije slobodnih proizvođača“. Monolitno, homogeno i beskonfliktno društvo, kakvo je zamišljeno u državnom komunizmu sovjetskog modela, napušteno je kao kompromitovan projekat koji čak i u postrevolucionarnom periodu zahteva razobručenu upotrebu represivnog aparata. Iz perspektive samoupravnog socijalizma pluralizam interesa različitih društvenih subjekata nije trebalo savladati nasiljem, već pretvoriti u dijalektički zamajac budućih socijalističkih odnosa. Težnja ka „odumiranju države“ konceptualizovana je politikama decentralizacije, demokratizacije i debirokratizacije, postavši prepoznatljivo obeležje samoupravne teorijske prakse. 

            Samoupravni socijalizam nastojao je da integriše domene upravljanja radom i upravljanja društvom kroz radničke savete i narodne odbore. Prema sopstvenoj teoriji, samoupravljanje nije otuđivalo opštu volju od proizvodnih delatnika – radničke klase – prema čemu se razlikovalo od liberalnih demokratija. Sa druge strane, umesto da društvu nameće interesni sklop radničke klase kao apstraktnog političkog subjekta, politički sistem samoupravnog socijalizma podsticao je pojavljivanje konkretne strukture interesa proizašle iz ekonomske stvarnosti društvenog života. Dezintegrativne impulse ekonomske stvarnosti[2] samoupravljanje je nastojalo da amortizuje laviranjem između Scile birokratizma i Haribde gomilanja društvenih protivrečnosti, premda je odnos između kratkoročnih interesa pojedinih društvenih činilaca i dugoročnih interesa društva u teoriji samoupravljanja figurirao kao moguće, čak i verovatno mesto zastoja reprodukcije društvenog totaliteta. Adolf Bibič je zbog toga isticao da postojanje mnoštva različitih individualnih, zajedničkih i opštih interesa koji su međusobno u koliziji traži stalan „subjektivan nadzor“ i regulaciju, a ne prepuštanje „objektivnim istorijskim tokovima“ (Bibič, 1981: 260). Usklađivanje sa legitimnim posebnim interesima drugih subjekata, kao i opštim interesima društva, umesto dominacije „empirijskog“ i „neosvešćenog“ interesa pojedinca, Bibič je predstavio kao kategorički imperativ samoupravnog socijalizma.[3] Jovan Mirić je, sa druge strane, smatrao da samoupravljanje podrazumeva proces/sistem/pokret iskazivanja različitih intresa u socijalističkom društvu, koji pred Partiju stalno stavlja agendu očuvanja „revolucionarnog kursa“.[4] 

            Samoupravljanje je, dakle, u teoriji zahtevalo predvodničko delovanje komunista. Njihova uloga u izgradnji samoupravnog socijalizma bila je idejna, osvešćujuća i kontrolna. Svoj legitimitet u samoupravnom socijalizmu partija je crpela iz marksističkog uverenja da samo u rukama radničke klase vlast i vlasništvo mogu jednog dana nestati, ali i praktične potrebe za arbitriranjem između sukobljenih parcijalnih i pojedinačnih interesa. Smatralo se da u uslovima udruženog rada, u kojima se otuđenje radnika od viška rada nužno smanjuje, jedino partija može obezbediti da pojednični interesi radnika ne prevladaju interes klase. Partija je sebe i dalje videla kao avangardnu snagu koja teorijski osmišljava, klasno osvešćuje i praktično deluje u cilju očuvanja „revolucionarnog kursa“, odnosno sprečava skretanje ka birokratskom dogmatizmu i građanskom liberalizmu.

            Nakon četiri decenije samoupravnog života i još dve u njegovoj post mortem fazi teško je ne konstatovati diskrepancu između namere i ostvarenja, odnosno ne uvideti oprečnost između onog što je samoupravna teorijska praksa mislila da radi i onog što je stvarno radila. Samoupravni socijalizam ciljao je postepeno odumiranje države tako što je društvu „prelaznog oblika“ povećavao administrativni aparat.[5] Jugoslovenski politički sistem vremenom je postao „komplikovan ‘delegatski’ sistem, u kojem su delegati, polazeći od samoupravnih organa, birali okružne i pokrajinske skupštine koje su, sa svoje strane, onda birale parlamente republika“ (Žanin-Čalić, 2013: 318/319).[6] Prema „asocijaciji slobodnih proizvođača“ išlo se kombinovanim putem između tržišne privrede i tzv. „dogovorne ekonomije“, koji je Jugoslaviju suočio sa visokim stepenom nezaposlenosti i znatan broj njenih građana usmerio prema gasterbajterskom, nadničarskom radu u kapitalističkim zemljama Zapadne Evrope, pre svega Nemačkoj, Austriji i Italiji. Izgradnju besklasnog društva sprovodila je „crvena buržoazija“ modernizacijom, industrijalizacijom i urbanizacijom koja je pravila sve veću razliku između života u gradu i na selu. Naličje nesvrstavanja u Istočni i Zapadni blok bilo je vezivanje za politiku ekvidistance, pa je spoljnom politikom Jugoslavije posredno ipak upravljala blokovska podela sveta (naročito od trenutka kada je počela da se urušava). Jugoslovenska kultura često se orijentisala prema brikolažnom kombinovanju kulturnih modela Istoka i Zapada. 

            Jaz između normi i učinka samoupravnog socijalizma moguće je posmatrati na različite načine, ali čini se da u stručnoj i široj javnosti preovlađuje mišljenje da je samoupravljanje bilo utopijski i maksimalistički projekat, rasplinut u svojoj dijalektičkoj neodređenosti, neprimenljiv u stvarnosti jugoslovenske svakodnevice koja je zahtevala jasne, direktne i neprotivrečne poteze. O „urođenim“ deficitarnostima samoupravljanja navodno svedoči i to što su jugoslovenski pravnici, sociolozi i fiolozofi upozoravali na moguće scenarije kolapsa, ali je institucionalna tromost samoupravnog socijalističkog društva osujećivala radikalne reformske inicijative. Prezentistička teleologija (samo)zadovoljno poručuje da je raspad Jugoslavije bio kodiran u njenim izvornim postavkama, među kojima samoupravni socijalizam zauzima centralno mesto zbog a posteriori očigledne nesposobnosti da sistemski reši problem unutrašnjih raskola jugoslovenskog društva.
Sa druge strane stoje okviri tumačenja koji omogućuju i drugačija viđenja samoupravnog socijalizma. Prema teoriji institucije Rastka Močnika, statusne i klasne društvene strukture po pravilu se sastoje od institucija koje pojedincima ispostavljaju protivrečne zahteve kao deo svog normalnog funkcionisanja. Pojedinac uhvaćen u zamku protivrečnih zahteva odluku delegira višoj instanci i tako potvrđuje/reprodukuje aktuelni društveni poredak. Viša instanca protivrečnost može da ukine hijararhizujući zahteve koji su u međusobnoj koliziji. Ona tada pribegava dodatnoj, suplementnoj instituciji koja obično ne nudi neko novo, dijalektički naprednije premošćavanje sistemski generisanog protivrečja, već ga razrešava potvrđujući zahtev koji je u tom trenutku važniji. Močnikova teorija interpelativnu snagu ne vidi u sposobnosti vladajuće ideologije da društvenu strukturu dobro uredi, već suprotno, da je uvek ostavlja ne-celom i proizvodi protivrečnosti. Upravo pod „udarom“ protivrečnosti normalnog funkcionisanja institucija pojedinci masovno bivaju prozvani u društvenu strukturu, odnosno postaju interpelirani i subjektivizovani. Močnikova teorija institucije, dakle, objašnjava dinamiku razvoja jugoslovenskog društva u svetlu kanalisanja protivrečnosti u „društvenotvornu uslugu“, sve do trenutka u kojem se „strukturne napetosti i protivrečnosti više ne mogu obuzdavati pomoću dodatnog brikolaža postojećih elemenata“, kada „dolazi do sveobuhvatnog preobražaja koji iz korena menja strukturu (…) društvene revolucije“ (Močnik, 2003: 146/147). Iako Močnik ističe da „višak strukture“ nastao naslojavanjem suplementnih institucija „potkopava strukturu na isti, ako ne i opasniji način kao i ‘nedostatak’ strukturisanja iz kojeg se rađaju kratki spojevi, napetosti i protivrečnosti“ (Močnik, isto), ne može se sa sigurnošću tvrditi da je raspad Jugoslavije uslovljen dostizanjem „kritične tačke“ u gomilanju „viška strukture“ samoupravnog socijalizma. Štaviše, istoričar Predrag Marković naziva „ironijom istorije“ to što se raspad Jugoslavije odigrao neposredno nakon ekonomske konsolidacije za koju je zaslužna reformatorska vlada Ante Markovića, a mnogi su opet primetili da je institucionalizovani multikulturalizam danas bezalternativne Evropske Unije u nešto drugačijoj formi već viđen u Jugoslaviji.

            Mnogi teorijski aspekti samoupravljanja i konkretni događaji iz jugoslovenske prošlosti mogu se objasniti mehanizmom izvlačenja društvenotvorne usluge iz sistemski stvorenih protivrečnosti.[7] Ranije pomenuti kategorički imperativ, koji je kod Bibiča hipostaziran u conditio sine qua non samoupravnog socijalizma, zahtevao je podređivanje ličnog interesa pojedinca interesu zajednice u trenutku u kojem se između njih pojavi znak nejednakosti. Pretpostavka da dobitak zajednice naknadno donosi svakom pojedincu veći dobitak nego sleđenje ličnog interesa čini ovaj zahtev racionalnim. Međutim, u svojoj studiji The Logic of Collective Action Mankur Olson (Mancur Olson) upravo ovu pretpostavku odbacuje kao iracionalnu. Pojedinac, smatra Olson, uvek radije bira siguran lični od nesigurnog kolektivnog dobitka, pošto za ovaj drugi mora da se osloni i na druge individue, odnosno da im veruje. Iako Olsonov zaključak pokreće samorazumljiva očiglednost individualističkog ideološkog miljea da dilemi između ličnog i kolektivnog dobitka subjekti uvek pristupaju kao individue, što ne mora biti slučaj, objašnjenje da je samoupravni socijalizam apelovao na svestan izbor „samoupravnih individua“ i time automatski osporavao racionalnost sopstvenog zahteva sa njihove polazne pozicije može delovati uverljivo. Glavno „otvoreno mesto“, ne-celost u društvenoj strukturi, tražilo je zbog toga suplementnu instituciju čija je funkcija briga o opštem interesu u „društvu prelaznog perioda“ u kojem kolektivni interes za pojednice još uvek nije postao racionalan izbor. Mesto ove suplementne institucije mogla je zauzeti jedino partija, čija vlast više nije legitimisana „iz budućnosti“, već ju je zahtevala i sadašnjost u društvu „prelaznog oblika“.

            Mnogi na prvi pogled izolovani događaji, udaljeni ekstremi i prividni ekscesi jugoslovenske istorije nude se kao pitanja na koje odgovor može biti isti: pretvaranje protivrečnih institucionalnih zahteva u društvenotvornu uslugu putem, često nedosledne, hijararhizacije. Ispostavljanje protivrečnih zahteva koje pojedinac sam ne može da razvrsta na „normalne“, „opravdane“ sa jedne, odnosno „nenormalne“, „neopravdane“ sa druge strane, zbog čega zahteva/očekuje „sugestiju“ više instance (kojoj mora da veruje), započelo je najkasnije 1948. godine sa objavljivanjem šokantnih optužbi rezolucije Informbiroa i odgovora jugoslovenskog rukovodstva u istom broju lista Borba.[8] Tesnu vezu između pojedinaca i „subjekta za kojeg se pretpostavlja da zna“, najčešće personifikovanog Titovim likom, od tada pa nadalje jačali su svi događaji u kojima su sa institucionalno važnih mesta dolazile oprečne poruke: Đilasova „šizma“, jugoslovenska podrška sovjetskoj okupaciji Mađarske skopčana sa neuspelim pokušajem da se zaštiti Jožef Nađ, Rankovićev „pad“ zbog navodnog prisluškivanja Tita, studentska pobuna 1968. godine, osuda hrvatskog rukovodstva zbog nacionalizma i srpskog zbog anarho-liberalizma početkom sedamdesetih, kao i druge. Mnogi akteri se ovih događaja sećaju kroz prizmu sopstvene nesigurnosti u pogledu toga šta treba da misle i čine, kao i osećaja olakšanja kada se viša instanca pojavljivala i usmeravala delovanje. 

            Istorijsko iskustvo svedoči da ni jedna dilema sa kojom se jugoslovensko društvo u periodu od 1948. do 1990. godine suočilo nije bila razlučiva na poželjnu i nepoželjnu alternativu, već je sve bilo podjednako verovatno u koordinatnom sistemu samo jedne generacije pripadnika jugoslovenskog društva. Otadžbinsko rodoljublje u NOB-u i snažna internacionalistička identifikacija sa Sovjetskim Savezom uspešno su zamenjeni antistaljinističkim kursom nakon krize sa Informbiroom. Kao višenacionalna država otvorenih granica Jugoslavija je planirala Balkansku federaciju sa Bugarskom i Albanijom samo dve decenije pre nego što je snažno branila nacionalni put u socijalizam, odolevajući pritiscima Hruščova da se pridruži lageru. Zapad i Istok su, uprkos međusobnom antagonizmu, za Jugoslaviju bila legitimna spoljnopolitička uporišta. Nadzor komunista nad ideološkim diskursima u društvu naizmenično je slabio (politika 3D, razdvajanje Partije i države, liberalizacija kulture i umetnosti) i jačao (osuda Đilasa, povremena cenzura u književnosti i kinematografiji). Nadležnosti savezne vlasti smanjivane su kroz federalizaciju, ali je priznata i opravdanost studentskih zahteva za recentralizacijom 1968. godine. 

            Danas aktuelnu ocenu o političkoj hipokriziji i populizmu partijske vrhuške treba staviti u kontekst sećanja Đilasa, Marka Nikezića, Latinke Perović, Mike Tripala, Savke Dabčević-Kučar, Mirka Čanadanovića i drugih, čija se reakcija na optužbe iza kojih bi stao Tito očitovala kao gubitak „tla pod nogama“. U prvi mah kod prokaženih aktera jugoslovenske visoke politike javljao se samooptužujući, pokajnički impuls, a ne disidentski prkos i pravednički bes. Kao da je nedoslednost puta kojim se kretalo jugoslovensko rukovodstvo jačalo nesvesni interpelativni potencijal vladajuće ideologije čak i kod onih čija je pozicija omogućavala da se prozre nedoslednost ideološke „fasade“. Subjekti jugoslovenskog društva lišeni komparativnog horizonta bili su nesumnjivo još podložniji interpeliranju, o čemu svedoči snažna identifikacija sa Josipom Brozom koja je trajala i nakon njegove smrti. 

            Ako je ideologija samoupravnog socijalizma demonstrirala sposobnost „kanalisanja“ društvenih protivrečnosti u poziv na sopstveno pojavljivanje u svesti pojedinaca, postavlja se pitanje zašto je opisani mehanizam na kraju zakazao. Zbog čega je jugoslovensko društvo došlo u situaciju u kojoj se strukturne napetosti i protivrečnosti više ne mogu obuzdavati pomoću dodatnog brikolaža postojećih elemenata?

            Čini se da je samoupravno društvo raspolagalo mehanizmima reprodukcije i samoodržanja karakteristično za kapitalistička društva, koja traju i danas (što ne znači da je samoupravno društvo bilo kapitalističko). Međutim, Močnikova teorija predviđa da ovi mehanizmi uspešno funkcionišu samo ako su oslonjeni na posebnu instituciju oko koje postoji prećutna saglasnost, koja ne sadrži antagonistički agens ni za jednu od suprotstavljenih vizija društvenog totaliteta, koja nema drugu funkciju osim da omogući okvir delovanja ostalim institucijama i koja predstavlja praznu formu oko koje se različiti ideološki diskursi nadmeću kako bi je nad-odredili i tako stekli primat – hegemoniju – nad drugim ideologijama. Močnik ovu instituciju preuzima iz strukturalne antropologije Klod Levi Strosa i određuje kao nultu instituciju. Nulta institucija se spontano javlja u svim statusnim i predklasnim društvima čiji delovi imaju dijametralno suprotne predstave društvenog totaliteta, a od 19. veka do danas poziciju nulte institucije zauzima nacija. Kako je za Močnika nacija par excellence nulta institucija modernog doba, trebalo bi možda poći od pretpostavke da je u socijalističkoj Jugoslaviji samoupravljanje nad-odredilo naciju kao nultu instituciju.[9] Zalažem se ipak za smeliju i potentniju pretpostavku da je samoupravljanje pretendovalo na funkciju nulte institucije, kao i da na duži rok nije uspelo da istisne naciju sa te pozicije.[10] 

            Samoupravljanje ispunjava teorijski zadate uslove nulte institucije: u pitanju je prazna forma odnosa koja predviđa mogućnost iskazivanja „pluralizma interesa“ unutar jugoslovenskog društva. Samoupravljanje predstavlja pokušaj uređenja jugoslovenskog društva kao totaliteta prema kojem se njegovi segmenti ne postavljaju a priori antagonistički. U različitim sferama društvenog života samoupravljanje su nadodređivala različita društvena „veziva“ – „socijalistički patriotizam“ u identitetskoj, „pluralizam interesa“ u radno-ekonomskoj, „nesvrstanost“ u spoljnopolitičkoj, „socijalistički estetizam“ u umetničkoj – i sva su bila omogućena premisama ideologije samoupravljanja i na nju eksplicitno ili implicitno referisala. Razlozi za neuspeh samoupravljanja da se trajno legitimiše kao nulta institucija u jugoslovenskom društvu su višestruki. Delom su za to zaslužni neprozirni slojevi suplementnih institucija koji su u očima jugoslovenskih građana samoupravljanje izjednačili sa birokratizmom protiv kojeg je ono i ustalo. Titova harizma s početka je bila komplementarna sa samoupravljanjem, ali se vremenom „otcepila“ postavši zaseban pretendent na poziciju nulte institucije.[11] Čini se da je ipak najsnažniji otpor samoupravljanju pružila nacija, koja je u kratkom periodu nakon Drugog svetskog rata bila istisnuta sa pozicije nulta institucije, ali se na nju vrlo brzo vratila. 

            Dok je avangardna uloga partije bila neprikosnovena i reformska ambicija velika, odnos prema naciji bio je ambivalentan, ali izrazito proaktivan. Političko samopouzdanje zasnovano na neposrednom (NOB) i svetskoistorijskom legitimitetu (Oktobarska revolucija) podupiralo je snove jugoslovenskog rukovodstva o temeljnim promenama načina proizvodnje, političkog sistema, svakodnevice, identiteta, granica. Zamisao o stvaranju Balkanskog saveza u koji bi, pored Jugoslavije, ušle Bugarska, Albanija i delovi Grčke, transcendirala je principe nacionalne države i relativizovala nacionalnu logiku, iako se teritorijalni zahtevi prema delovima Koruške i Trsta teško mogu posmatrati drugačije osim u nacionalnom ključu. Stvaranje crnogorske, makedonske i muslimanske nacije odmah nakon rata osujetilo je (pred)ratne srpske i hrvatske iredentističke pretenzije i traumatizovalo njihove radikalne nacionalističke struje isto koliko i surov obračun sa preostalim četničkim i ustaškim formacijama. Jugoslovenska politika, istoriografija i kultura sećanja naciju su u prvim poratnim godinama posmatrali podozrivim pogledom nadzora, selekcije i regulacije. Tolerisani su nacionalni simboli i sećanja na istorijske dogaćaje za koje je procenjeno da bi mogli imati integrativno dejstvo, dok su potencijalno dezintegrativni faktori potiskivani, pre svega etničko-konfesionalni šovinizam i sećanje na predratnu međunacionalnu mržnju.[12] 

            Deklarativni otklon od birokratskog socijalizma sovjetskog tipa ne znači, međutim, da je staljinističko nasleđe u potpunosti istisnuto iz samoupravne teorijske prakse. Jugoslovenski komunisti su se, poput Staljina, prema društvu s početka postavili kao prema totalnoj političkoj činjenici, što bi to verovatno učinila svaka marskistička opcija koja zaposedne državu. Poslednja velika reformsko-estetička pretenzija jugoslovenskih komunista prema totalnoj artikulaciji društvene zbilje iskazala se upravo u teorijskoj praksi samoupravljanja, koja je svoj legitimitet tražila u utopijskom ideološkom metanarativu o slobodi čoveka da sam sobom upravlja i udružuje rad bez bojazni da će mu ostvarena vrednost biti oduzeta. „Puštanje u pogon“ najambicioznije i najreformskije teorijske prakse u trenutku kada joj nijedna okolnost nije išla na ruku može se stoga označiti najvažnijim istorijskim događajem socijalističke Jugoslavije. Iako se samoupravljanje često interpretira kao pragmatično „pružanje ruke Zapadu“, ono je, u pokušaju da za sebe pronađe legitimitet dublji od tada neograničenog Staljinovog autoriteta, „leđima dodirnulo zid“ marksističke utopijske potrage za tačkom oslonca s onu stranu ideologije.Uprkos tome što je iz sukoba sa Staljinom Jugoslavija izašla sa ojačanom spoljnopolitičkom pozicijom, na unutrašnjem planu je vladajuća partija ipak izgubila inicijativu i nameru da, kao što je to Staljin radio sa sovjetskim, radikalno menja jugoslovensko društvo. Partija koja se pre toga nije libila da staljinističkim metodama „zakucava“ novu stvarnost u svest ljudi, nakon krize za Informbiroom više nije imala dovoljno ideološke hrabrosti, pa je od tada više korigovala (kad je mogla) nego upravljala društvenim procesima. Umesto autoritativne proizvodnje stvarnosti, jugoslovensku unutrašnju politiku počela je da odlikuje permanentno institucionalno „krpljenje“ brikolaža ne-cele društvene strukture.

            Samoupravljanje je pokušalo da sadašnjicu razume, opravda i olakša kao i da pokrene drugačiju, bolju budućnost, zbog čega se našlo pred imperativom da artikuliše kako tradicionalnu, tako i modernizatorku tendenciju jugoslovenskog društva. Starajući se da tradicionalno i moderno ostanu u odmerenom odnosu samoupravni socijalizam je nastojao da, sa jedne strane, izbegne prevlast banalnog/građanskog nacionalizma, a sa druge, staljinistički scenario. Nakon četrdeset godina samupravnog socijalizma tradicionalistička tendencija odnela je prevagu i pocepala jugoslovensko društvo na njegove sastavne delove, pa iz današnje perspektive samoupravljanje neopravdano izgleda kao ideološki alibi za pasivnost jugoslovenskih komunista, umesto kao ozbiljna pokretačka sila. 

            Trenutak kada je jugoslovenski režim izgubio inicijativu u borbi da instrumentalizuje naciju i postao sve nemoćniji „krotitelj“ njenih dezintegrativnih (nus)pojava bio je, dakle, sukob sa Informbiroom, kada se diskursom o nacionalnoj homogenizaciji poslužio u svrhu odbrane tekovina jugoslovenske revolucije. Strategija selekcije i asimilacije nacije Jugoslaviju je tokom 50-ih i 60-ih godina dovela u šizofrenu situaciju zahvaljujući sopstvenim protivrečnim zahtevima – Jugoslavija je postala nacionalna država svojih naroda koja stalno osporava neke od njihovih nacionalnih interesa u ime važnijeg, nadnacionalnog društvenog i državnog interesa sa kojim se malo ko identifikovao. Za „detant“ nacionalnih interesa pojedinih naroda u ime važnijeg državnotvornog i društvenotvornog socijalističkog interesa u prvim godinama posle Drugog svetskog rata postojalo je razumevanje, što se vidi po statističkim podacima o identifikaciji građana sa novom državom koja je pojedinačne nacionalne interese otvoreno ograničavala i/ili instrumentalizovala. Međutim, vremenom je diskurs o „ugroženosti nacionalnih interesa“ postao najvažniji identifikacioni zov.[13] Premda ni u jednom trenutku nije bila neprihvatljiv oblik kolektivnog samoopisa u socijalističkoj Jugoslaviji, nacija nikada u potpunosti nije ni integrisana u nov, socijalistički poredak i ostala je trajan faktor identitetske nestabilnosti jugoslovenskih građana. Partija i država su na samom početku osporili do tada neprikosnovenu poziciju nacije kao nulte institucije time što su vodili „inventivnu“ nacionalnu politiku i težili prekrajanju granica, zanemarivši istorijsko iskustvo koje pokazuje da veza između nacije i države, iako ne mora nužno biti međusobno konstitutivna (postoje nenacionalne i nadnacionalne države, kao i nacije čije državne pretenzije nisu ostvarene), mora biti simbiotska da bi se one nalazile u mirnoj koegzistenciji. Posebna vrsta nulte institucije nacija može biti samo ako je nefunkcionalan/omnifunkcionalan državni aparat, a ne instrument u rukama ideološke metastrukture koja je „podešava“ prema sopstvenim potrebama. Svakako da je „višak društvene strukture“ formiran oko raznih „otvorenih mesta“ činilac neuspeha samoupravnog socijalizma, ali najvažniji razlog za taj neuspeh je izgubljena ideološka bitka za poziciju nulte institucije neophodne za reprodukciju samoupravne vizije društvenog totaliteta.

Citirana literatura:

  1. Bibič, Adolf (1981). „Samoupravni pluralizam“, u: SKJ i subjektivne snage socijalističkog samoupravljanja, ur. Radule Knežević, Zagreb: Savez komunista Hrvatske, str 252-265.
  2. Kržavac, Savo i Marković, Dragan (1976). Informbiro – Jugoslavija je rekla: ne, Beograd: Sloboda.
  3. Marković, Predrag (2007). Trajnost i promena, Beograd: Službeni glasnik.
  4. Mirić, Jovan (1981). „Pluralizam interesa i samoupravno-demokratska konstitucija zajednice“, u: SKJ i subjektivne snage socijalističkog samoupravljanja, ur. Radule Knežević, Zagreb: Savez komunista Hrvatske, str. 265-273.
  5. Močnik, Rastko (2003). Tri teorije, Beograd: Centar za savremenu umetnost.
  6. Petranović, Branko i Zečević, Momčilo (1988). Jugoslavija 1918/1988, Beograd: Rad.
  7. Todorova, Marija (2010). „Etnicitet, nacionalizami komunističko nasleđeuIstočnoj Evropi“, u: Dizanje prošlosti u vazduh, Beograd, XX vek. str. 91-119.
  8. Čalić, Mari-Žanin (2013). Istorija Jugoslavije u 20. veku, Beograd: Clio.
  9. Olson, Mancur (1965). The Logic of Collective Action, Cambridge, London, Harvard University Press.
  10. Verdery Katherine (1991). National Ideology Under Socialism, Berkeley, Los Angeles, Oxford: University of California Press.

SELF-MANAGEMENT AS A ZERO INSTITUTION

OF THE YUGOSLAV SOCIETY UNDER SOCIALISM

Summary: This paper start from the thesis of Rastko Močnik, which  he  takes from Lévi-Strauss, yet significantly developing it within his own theory of ideology, according to which, for the existence of a society whose parts mutually have diametrically opposed ideas of social totality, it is necessary to have a zero institution, i.e. the unifying differential line with no antagonistic agent, no other role but to allow the other institutions to function and which represents an empty form over which various ideological discourses compete in order to fill it out – over-determine it – and gain primacy – hegemony – over the other ideologies. Although for Močnik the nation par excellence is a zero institution in modern societies, because of which one should perhaps start from the assumption that in the socialist Yugoslavia self-management over-determined nation as a zero institution, this work presents the thesis that self-management was the ideological “project” which itself tended to hold a function of a zero institution, and that, over the long term, it exercised it unsuccessfully. Nevertheless, self-management as an ideology should not be denied its interpelative power, because, as Močnik showed, every hegemonic ideology “plays the card” of production of social contradictions and its success is reflected in the ability to regulate and instrumentalize these contradictions for the purpose of its own reproduction. Self-management meets theoretical conditions required for a zero institution: it is an empty form of relations which proposes the possibility of expressing “pluralism of interests” within the Yugoslav society and whose purpose was to reproduce the idea of totality, according to which, some parts of the society would be a priori set as antagonistic. In different spheres of social life, self-management was over-determined by various social “binders” – “pluralism of interests” in economy, “nonalignment” in the foreign policy, “socialist aestheticism” in art – all of them being enabled by the ideological premises of the self-management ideology and referring to it either explicitly or implicitly.

Key words: self-menagement, Yugoslav society, zero institution, nation, contradictory requirements


[1] Jugoslovenska istoriografija je u istorijske i političke pretpostavke samoupravljanja ubrajala: (1) specifičnost jugoslovenske revolucije, u kojoj nije učestvovala samo radnička klasa, već i seljaštvo i deo građanskog sloja; (2) činjenicu da je stvaranju socijalističke države prethodilo vršenje vlasti od strane autonomnih organa narodne vlasti za koje je ulazak u zajedničku državu istovremeno bio i čin nacionalne emancipacije; (3) konflikt sa birokratizmom na untrašnjem planu; (4) otpor prema imperijalizmu i hegemoniji u međunarodnim odnosima.

[2] Radno-ekonomskoj sferi pretila je fundamentalna protivrečnost između interesa radnika da u potpunosti raspolažu materijalnom društvenom vrednošću koju su proizvodili i opštem interesu društva da se deo te vrednosti od njih otuđi kako bi se obezbedila osnovna i proširena reprodukcija uslova proizvodnje.

[3] „Ishodište pluralizma samoupravnih interesa, koje naglašava načelo konkretnosti i neposrednosti izražavanja interesa i zauzima se za ograničavanje ‘politizacije’ interesa, istodobno sadržava i drugo načelo: da samoupravni subjekti deluju tako da kategorički imperativ njihovih postupanja nije njihov osobni, odnosno parcijalni posebni interes u svom empirijski izoliranom neosviještenom obliku, već uskađen sa interesima drugih, s drugim legitimnim posebnim interesima, i općim interesima društva.“ (Bibič, 1981: 261)

[4] „Kao partija revolucije on (Savez komunista, prim. N.S) ima historijsku odgovornost za sveukupan društveni razvoj i za dostojanstvo svakog čovjeka, pa stoga mora angažirati sve društvene snage na frontu izgradnje samoupravljanja. Njegova proturječna pozicija (podvukao N.S) nameće mu veoma složene i odgovorne zadatke i primjerenu metodologiju djelovanja: on mora biti koliko partija pokreta toliko i partija poretka. (…) On (Savez komunista, prim. N.S) u uvjetima socijalističkog samoupravljanja i pluralizma interesa mora dosledno držati revolucionarni kurs, između Scile dogmatskog birokratizma i Haribde građanskog liberalizma, bez komandnih političkih pozicija.“ (Mirić, 1981: 273)

[5] Započelo se sa radničkim savetima u fabrikama, ozakonjenim Osnovnim zakonom o upravljanju državnim privrednim preduzećima i višim privrednim udruženjima od strane radnih kolektiva, donetim juna 1950. godine, nastavilo narodnim odborima u opštinama i kotarima omogućenim Opštim zakonom o narodnim odborima donetim 1952. godine. Prema delu člana 2 Ustavnog zakona o osnovama društvenog i političkog uređenja Federativne Narodne Republike Jugoslavije i saveznim organima vlasti, donetog januara 1953. godine, predviđni instituti samoupravne demokratije bili su još i izbori, opozivanja, referendumi, zborovi birača, saveti građana, učešća građana u upravi i pravosuđu, kao i drugi oblici neposrednog upravljanja (Petranović, Zečević, 1988: 1028). Zakonom o udruženom radu iz 1976. godine, zarad „povezivanja celokupnog društvenog rada“ bile su osnovane Osnovne organizacije udruženog rada (OOUR) koje su se udruživale u Složene organizacije udruženog rada (SOUR).

[6] Stanje u kojem se jugoslovensko samoupravljanje našlo krajem 70-ih godina istoričarka Mari Žanin-Čalić opisuje kao „polikratski galimatijas raznih samoupravnih organa“, i navodi da je do kraja sedamdesetih nastalo 1,5 miliona novih odredaba za primenu zakona, kao i da je 1980. godine zasedalo 94.415 „osnovnih jedinica demokratije“ (Žanin-Čalić, 2013: 319).

[7] Da je reprodukcija društvenog totaliteta u sklop već postojećih i uvek novih institucija diktirana ne-celom društvenom strukturom svedoče i protivrečni zahtevi o izgradnji industrijskog društva, sa jedne, odnosno smanjivanju regionalnih nejednakosti sa druge strane. Arhitekta Prvog petogodišnjeg plana kroz koji je Jugoslavija trebalo da se približi industrijskom društvu, Boris Kidrič, isticao je da je „nejednaki privredni razvoj naših republika (…) jedan od naših najvećih problema“ (Bombells, prema Žanin-Čalić, 2013: 243). Međutim, kako istoričarka Mari Žanin-Čalić ističe, najveći deo kapitala za industrijski sektor stvoren je indirektnim transferima iz agrarnog sektora, a ekstenzivna industrijalizacija omogućena je niskim cenama agrarnih proizvoda i sirovina. Strukturna diskriminacija siromašnijih delova zemlje koji su proizvodili poljoprivredne proizvode i sirovine za industriju bila je pokretač sve veće nejednakosti između industrijalizovanih i neindustrijalizovanih regiona. Podaci iz 1947. godine govore da je proizvodnja na Kosovu dostizala 50% od jugoslovenskog proseka, u Makedoniji 70%, Bosni i Hercegovina 86%, Hrvatska i Srbija su bile u rangu proseka (100%), a Slovenija je prednjačila sa 163%. Sredinom šezdesetih indeks razvijenosti jugoslovenskih republika u odnosu na prosek bio je sledeći: Slovenija 177,3, Hrvatska 120,7, Srbija 94, 9, Bosna i Hercegovina 69,1, Kosovo 38,6. Pred raspad Jugoslavije, tačnije 1989, indeks razvijenosti Slovenije bio je 222,9, Hrvatske 128,4, Bosne i Hercegovine 66,3, Kosova 26,1 poen. Drastična razlika u razvijenosti pojavljivale su se i unutar Srbije, pa ni jedan entitet od Drugog svetskog rata nije toliko poboljšao svoj standard kao Vojvodina (29%), a nijedan pogoršao kao Kosovo (19%). Suplementna institucija koja je trebalo da „pokrpi“ ovo „otvoreno mesti“ u društvenoj strukturi bio je Savezni fond za razvoj privredno nerazvijenih područja, u koji su razvijena, pre svega Slovenija i Hrvatska, davale između 6% i 10% svog bruto domaćeg proizvoda. Činjenica da su se razlike u nerazvijenosti vremenom povećavale, a ne smanjivale, pokazuje da politika preraspodele nije mogla imati funkciju izmirenja, već samo hijerarhizovanja protivrečnih zahteva. Procep između njih ostao je akutan tokom celokupnog trajanja Jugoslavije i stalno pozivao vladajuću instancu zaduženu za opšti interes da se pojavljuje i bude vidljiva kao takva.

[8] Početak monografije Infombiro – Jugoslavija je rekla nekaže: „Te srede – 30. juna 1948. godine – organ Komunističke partije Jugoslavije ‘Borba’ pojavio se sa dva priloga koji su na jugoslovensku i svetsku javnost delovali kao ‘grom iz vedra neba’, kao šok i provrazredna senzacija. To su bile: Rezolucija Informacionog biroa ‘O stanju u Komunističkoj partiji Jugoslavije’ i ‘Izjava Centralnog komiteta KPJ’ o rezoluciji IB.“ (Kržavac, Marković, 1976: 21)

[9] Marija Todorova zastupa stav da između nacionalizma i državnog komunizma u istočnoevropskim narodnim demokratijama nije bilo pravog diskontinuiteta. Na pitanje da li je komunizam potisnuo nacionalizam u Istočnoj Evropi, Todorova odgovara: „Popularan odgovor, zasnovan na izgledu stvari, kao i na onome što tvrde komunisti i nacionalisti (iako, naravno, o tome daju suprotne ocene) glasi da jeste. Ja tvrdim da je potisnuo nacionalistički diskurs, ali to nije isto što i tvrdnja da je potisnuo nacionalizam. Prevlast komunističkog diskursa (ili jezika marksizma-lenjinizma) odražavala je pre svega politiku moći i bila je danak plaćen hladnoratovskoj podeli sveta. Čak i u društvima gde je komunizam ima znatan stepen legitimnosti (Jugoslavija, Bugarska ili Čehoslovačka) i nije nužno ni isključivo doživljavan kao uvozni proizvod, ‘autentični’ marksistički diskurs ubrzo je zamenjen simbolikom nacionalizma prevedenom na idiosinkratični marksistički žargon“ (Todorova, 2010: 109).

[10] Na tragu slične zamisli je Ketrin Verderi kada kaže da se nacija „susrevši se sa marksizmom (…) pokazala sposobnom da ga potčini i potkopa.“ (Verdery, 1991: 12) Parafrazirajući ovaj iskaz Todorova ukazuje na to da je nacionalna država potkopala ranije, kratkotrajne pokušaje da se društvo izgradi na pretpostavci o prioritetu klasne svesti“. (Todorova, 2010: 109)

[11] U više navrata Tito je svoju predstavu gradio u kontrastavu prema sistemu. Trenutak u kojem je razlaz između Titovog kulta i samoupravnog socijalizma dostigao kritičnu tačku bila je studentska pobuna 1968. godine. Na meti studentskog nezadovoljstva tada su bili represivni državni organi, pre svih policija, kao i „crvena buržoazija“, Univerzitet, birokratizovane institucije, privredna reforma. Samo je Tito bio pošteđen od studentskog nezadovoljstva. S jedne strane našli su se studenti i Tito, a sa druge neimenovane birokrate. Titovo političko ponašanje, danas posmatrano u rasponu od „hipokrizije“ do „veštog taktizerstva“ u potpunosti se uklapa u tezu o protivrečnim zahtevima i suplementnim institucijama. U direktnom televizijskom obraćanju Tito je stao na stranu studenata i priznao opravdanost njihovih zahteva. Malo je prošlo od smirivanja studentske pobune i kozaračkog kola, a Tito je jugoslovenskom rukovodstvu rekao da je potrebno razdvojiti „žito od kukolja“ među studentima i pitao „gde su do sada bili ti marksisti što traže Univerzitet ‘Karl Marks'“. Usledio je obračun sa vođama studentskog pokreta i profesorima koji su im se pridružili. Vladimir Mijanović, Sonja Liht, Đorđe Vuković i drugi studenti izbačeni su sa fakulteta i oduzet im je pasoš. Uprkos tome, protivrečan zahtev demonstrirao je jak interpelativni potencijal, rezultirajući u budućnosti pojačanom identifikacijom studenata i omladine sa Titom uprkos tome što su njihovi zahtevi suštinski ostali neispunjeni (dodeljeno im je niže hijerarhijsko mesto, iako im nije osporena „normalnost“). Suplementne insitucije namenjene zatvaranju ovog „otvorenog mesta“ imale su nezanemarljive implikacije za dalje društvene procese u Jugoslaviji. Studentska pobuna poslužila je kao alibi za zaustavljanje privredne reforme, a Žarko Puhovski ističe da su njome inspirisane i teze za budući Ustav iz 1974. godine, „jer je SKJ shvatio da je izgubio svoju izvornu socijalističku legitimaciju, budući da je prvi put bio napadnut s leva, te da se mora okrenuti rezervnoj legitimaciji, a to je bio nacionalizam.“ (Puhovski, Crveno i crno, epizoda 17).

[12] Marksistička istoriografija je futurističko teleološka. Ona „secira“ prošlost izdvajajući tendencije koje vode ka i od utopijskog, postistorijskog komunističkog društva. Elementi nasleđa antičkog, srednjovekovnog ili modernog doba (kao što je nacija), u dostignutim „prelaznim oblicima“ državnog ili samoupravnog socijalizma postaju „poželjni“ i „nepoželjni“ upravo u tom ključu. Jugoslovenska istoriografija i kultura sećanja podupirali su, ili potiskivali događaje iz nacionalnih istorija i nacionalna identitetska obeležja u zavisnosti od procene da li su nosioci integrativnog ili dezintegrativnog impulsa po prostornoj osi, odnosno progresivnog ili retrogradnog po vremenskoj. Pozitivno se, na primer, gledalo na egalitarizam srednjovekovnih bogumila, ili na srpski ustanak 1804. godine. Stogodišnjica od objavljivanja Njegoševog Gorskog vjenca 1947. godine, dela koje je snažno pokrenulo talas patriotizma među jugoslovenskim narodima 19. veka, obeležena je novim izdanjima i prevodima na slovenački i makedonski. Samo godinu posle padala je stogodišnjica revolucije iz 1848. godine, a statua bana hrvatskog Josipa Jelačića koji se u njoj borio na strani Austrije, sklonjena je sa glavnog trga u Zagrebu.

[13] Jedna od prvih manifestacija probuđenog nacionalističkog diskursa bila je polemika između slovenačkog književnog kritičara Dušana Pirjevca i srpskog pisca Dobrice Ćosića, koju Žanin-Čalić naziva „ogorčenom raspravom (…) o odnosu između internacionalizma, jugoslovenstva i nacionalnih prava“. Dok je Pirjevac zastupao stav da narodi Jugoslavije svoj suverenitet u prvom redu ostvaruju u svojim republikama i preko njih, Ćosić je smatrao da se iza takvog zahteva skriva „povampireni nacionalizam“ (Žanin-Čalić, 2013: 295)

Print Friendly, PDF & Email
Share
Translate »