29 apr

Marina Savić, NOT TODAY, SATAN

tekst je napisan juna 2019. godine

Marina Savić

NOT TODAY, SATAN

 

Veštice u narodnoj, a zatim i u popularnoj kulturi odavno figuriraju kao onaj subverzivni element koji je služio ne bi li se što upečatljivije i slikovitije prikazala pervertirana i zastrašujuća slika žene – bilo to one koje odbijaju servilnost, one koje ne zadovoljavaju date društvene obrasce ili koje ih na ma koji način preispituju. To su one žene, iz bajki poznate kao otuđene zlice, koje vrebaju na ivicama šuma i navode lakomislene i lakome na pogrešan put. Ponekad iz taštine i ljubomore otruju nevino čeljade ili ga barem prokunu večnim snom, u najblažem slučaju eventualno proreknu zlu sreću i još goru kob. Ali otkud onda toliko sadržaja koji govore suprotno?

Premda započeta kasnih šezdesetih godina dvadesetog veka, a inspirisana new age pokretom, tradicija novog, progresivnog fenomena pop kulture, koji uzima do sada satanizovanu sliku veštice i preinačuje je u primer pozitivne prakse, posledica je duge feminističke borbe, ali na žalost i uvida tržišta u mogućnost eksploatacije novonastale inverzije. Prvi primeri uključuju američku seriju Bewitched iz 1964. godine, u kojoj protagonistkinja, domaćica iz predgrađa koristi svoje magijske sposobnosti ne bi li na što lakši način potpomogla svoje domaćinstvo i brinula o svima u njemu, zatim i nešto radikalniju Sabrinu, tinejdž vešticu, koja nastaje kao adaptacija tada veoma popularnog strip formata. Koincidirajući dalje sa trećim talasom feminizma, ali i novootkrivenim masmedijskim trendom oličenim u hiperprodukciji TV sadržaja koji prepoznaje bremenitost ovog tropa, devedesete godine XX veka donose novi talas pozitivnih veštica u popularnoj kulturi. Igrajući na tankoj liniji između fine, lokalne devojke i njenog mračnijeg, slobodnijeg alter ega, pojavljuju se barem tri popularne –  Charmed (kod nas prevedene kao Čari), Buffy the vampire slayer (Bafi ubica vampira) i konačno  već pomenuta Sabrina teenage witch koja je debitovala kao tv serija 1996. godine. Iako u svom inherentnom narativu različite, one nude isti model samosvesne i jake adoslescentkinje, koja kroz savez sa onostranim silama „večito stremi zlu, a večito tvori dobro.“ Slična je situacija i danas, kada u nepunih godinu dana, dolazi do nove ekspanzije ove teme kroz remake Arđentove Suspirije, kao i dva reboota iz 90ih (Charmed i Sabrina the teenage witch), doduše u novom, osavremenjom i politizovanom ruhu.

Nova verzija Sabrinih jezivih avantura i adaptacija istoimenog stripa Archie comicsa u produkciji sve glomaznijeg Netflixa,  u potpunosti prati duh svog vremena oličen u liberalno-feminističkom #metoo pokretu. Duboko politizovna, ali u određenom smislu i smela u svojim tvrdnjama, priča prati Sabrinu, koja će na veče svog šesnaestog rođendana morati da izabere „između dva sveta: veštičjeg sveta njene porodice i profanog sveta njenih prijatelja“. Dolazeći iz visoko rangirane porodice među svojim satanističkim redovima, a ipak obeležena žigom smrtne majke, prestupom koji se među mračnim redovima ne oprašta tako lako, Sabrina mora da se obeća na lojalnost Luciferu da bi zadržala svoje natprirodne moći , pored toga što mora da vodi računa o svojim ocenama u lokalnoj školi, raskidajući pri tom veze sa svim ljudskim aspektima svog života. U mnogo čemu, ona je obična mlada žena koja pokušava da na što bezbolniji i lepši način proživi svoje tinejdžerske godine, prvu ljubav i nesuglasice sa vršnjacima, dok je s druge strane veštica u nastajanju, naslednica porodice odanih satanista oličenih u dve tetke Hilde i Zelde, koje razmatraju da li će za nedeljni ručak peći standardno pile, ili pak decu.

Ideja da su veštice, prevashodno žene koje su u paktu sa onostranim, mračnim silama svakako nije produkt srednjeg veka, a njihovi progoni, uostalom, datiraju još od mesopotamskih arhajskih perioda. Međutim, tek će 1450. godine, u nemačkom gradu Hajdelbergu, kada je dvanaest žena spaljeno pod izgovorom da su veštice, dotadašnji zazor i društvena osuda  prerasti u histeriju i masovno organizovanu hajku na žene.

Tada zasnovani stereotipni model veštice, koji će se zadržati sve do 19. veka, podrazumeva demonizovanu, dijaboličnu i nadasve zlu ženu, koja crpi svoje nadnaravne moći iz naopakog saveza i dobrovoljnog podaništva Satani potvrđenog u krvi (motiv koji će se ostati konstantan i zadržati se i kroz literarnu tradiciju kao dokaz savezništva sa nečastivim – trop koji vuče korene još iz predhrišćanskih mitova i koji postaje deo književnog kanona kroz priču o Faustu), ali koja se prepoznaje kroz praktikovanje tri gnusne jeresi – čedomorstvo, kanibalizam i (neiznenađujuće) slobodni i neumereni seks.

Na meti ovog lova najpre su bile one žene iz nižih socijalnih slojeva koje nisu mogle da ispune svoje takozvane „ženske dužnosti“ – žene u menopauzi, jalove, udovice, usedelice, zatim one žene koje su odbijale da se pokoravaju i koje su zahtevala svoja prava, kao i one koje su po meri društva bile ili previše grube, neuglađene, ili pak previše otvorene, slobodne i nametljive – što bi značilo, manje-više sve one koje ugrožavaju strogi patrijarhalni poredak ili prosto ne zadovoljavaju njegove kriterijume. Otud u bajkama oni arhetipi zlih veštica kojima se plaše deca, predstavljenih kao ružnim, zgurenim i bubuljičavim babama, veoma često prosjakinjama, koje nad svojim zadimljenim kotlom kuvaju neko zlo ili pak zavodljivih i mračnih sukuba, neutaživih seksualnih apetita – dovoljno je pogledati ma koji Diznijev crtani film kako bi se stekao utisak. Veštica je stoga onaj ambivalentni model koji otkriva duboku nelagodu društva prema ženama.

I dok savremene polemike o veštičarenju podrazumevaju anahrone reinterpretacije i feminističke reklamacije, činjenica je da ovaj stereotip, namesto da odražava stvarne istorijske prakse, u biti narativ koji patrijarhat pripoveda sam o sebi. Prema rečima Silvije Federiči koja smatra da je ova sistemska hajka jedan od konstitutivnih uslova nastanka kapitalizma „lov na veštice je produbio podele između žena i muškaraca, podučavajući muškarce da se plaše moći žena, te je uništio univerzum praksi, verovanja i društvenih subjekata čije je postojanje nespojivo sa kapitalističkom radnom disciplinom, redefinišući tako glavne elemente društvene reprodukcije.“ (Federiči, Kanibal i veštica. Žene, telo i prvobitna akumulacija)

S druge strane, savremena popularna kultura insistira na drugoj razvojnoj liniji arhetipa veštice, prevashodno zasnovanoj na paganističkim tekovinama i pojmu Velike Boginje ili Velike Majke, zatim new age tradiciji oličenoj u vikanskoj (WICCA) kulturi, u biti esencijalističkoj, koja svoj procvat doživljava 60ih godina prošlog veka, kao i satanističkim denominacijama zasnovanim na ezoteriji. U ovom ključu, veštica više nije otelotvorenje zla, nego svojevrsna buntovnica protiv patrijarhalnih stega hrišćanstva, odnosno kleveta crkve zasnovane na ljubomornom strahu i mizoginiji, koja izjednačava pozitivne ženske prakse sa zlom. Optužbe za veštičaranje su onda samo paranoidni izgovor za veštine koje su žene posedovale, a koje su podrazumevale najpre akušerstvo, zatim lečenje, zanate koji su pretežno pripisivani ženama, kao i ekonomsku i socijalnu nezavisnost. U tom smislu, simbol veštice kao feminističke ikone je svesno konstituisan nasuprot zloj, dijaboličnoj kanibalki. Genealogija veštice kao feministkinje se jasno javlja kroz razvoj političkog feminizma. Pakt sa đavolom tako se posmatra kao simbol reklamacije i sticanja feminističke slobode, onog prostora gde ženski subjekat traži mesto otpora prema društvenim konvencijama. Preuzimajući na sebe beleg demonskog, te zahtevajući autonomiju kroz zauzimanje negativnog pola patrijarhalnog simboličkog poretka, on taj isti poredak nužno perpetuira. Puka negativnost ostaje u okrilju onoga protiv čega istupa, jer sama binarna struktura koja legitimiše odnose dominacije, proizvodeći simboličke opozite svetla i mraka, dobra i zla, muškog i ženskog, ipak se ne dovodi u pitanje.

Međutim, satanistički milje koji nam se nudi u seriji Sabrinine jezive avanture, ne odudara mnogo od hrišćanskog srednjevekovnog poimanja veštičarenja sklonog kanibalizmu, čedomorstvu, hiper-seksualnosti i perverziji. Naprotiv, ono ga oberučke prihvata kao svoj epitet. Premda su sve ove karakteristike označene kao produkt duboko patrijarhalnog hijerarhijskog ustrojstva hrišćanske crkve, ovde nam one istovremeno ukazuju i na nemogućnost satanističke inverzije da prevaziđe svoje, u biti iste obrasce koji, skriveni pod izgovorima autonomije, osnaživanja i generalno sticanja moći, zamenjuju jedan jaram drugim, doduše primamljivijim. Naime, za razliku od lavejevske, prosvetiteljstvom inspirisane satanističke crkve, koja svoje dogme, ukoliko ih uopšte možemo tako nazvati, crpi iz filozofije prosvetiteljstva i zasniva se na antiteizmu, sekularnosti i nauci, serija Satanin hram postavlja tako da je satanistička crkva Sabrine i njenih tetki prosta negacija hrišćanske eklesije, sa svim onim fundamentima religijskog obreda i hijerarhijama, pa čak i crnim papom, te se, zarad slobode i emancipacije na ovome svetu, da bi učestvovala u svim onim privilegijama koje mračno krštenje donosi, žena odriče slobodne volje (ispostaviće se i svoje nevinosti) u korist Satane, koji je za razliku od onog Miltonovog ili romantičarskog Lučonoše, donosioca prosperiteta, racia i emancipacije uopšte, samo još jedan u nizu patrijarhalnih despota. Nasuprot njuejdžerskom matrijarhalnom modelu gde je centralna jedinica takozvani coven, odnosno sestrinstvo egalitarnih volšebnica, veštice su ovde prikazane kao zle, pune zavisti jedna prema drugoj, krvožderne do te mere da za svečane obroke jedu ne samo ljude, nego i jedne druge.

Sabrina posmatra odnos Satane i njegovih ženskih podanica kao odnos perpetuacije patrijarhata, tačnije kao njegov posledicu, pre nego pretnju, što je bio slučaj sa ranijim sadržajima slične tematike. Sabrina, uoči momenta nečasnog krštenja koje će rezultirati u odricanju svog imena, ali i slobode, prigodno obučena u crnu venčanicu, stoga preispituje patrijarhalne tradicije i prakse unutar Crkve noći, shvatajući da ukoliko želi da zadrži svoje moći mora da preda i dušu i telo svom mračnom gospodaru. Iako ima priliku da ostvari svoju žensku emancipaciju unutar datog poretka, ali po cenu da ne preispituje one odnose koji su ga uspostavili, ona zahteva nemoguće – slobodnu volju, ali i moć, na šta joj Prudens (još jedna u nizu zanimljivih ženskih likova koje nam serija nudi) odgovara da Mračni gospodar to nikada neće dozvoliti ni njoj, niti bilo kojoj drugoj ženi, upravo zato što je muškarac. Rastrzana između svakodnevnih muka rane adolescencije koji pogađaju svaku devojku i večnog ognja pakla koji je čeka, Sabrina shvata da je čak i povlašćeno mesto mračne volšebnice oblikovano patrijarhalnim modelom.

Kao još jedno eminentno mesto dekonstrukcije veštice kao simbola slobodnog feminističkog otpora, ispostavlja se lik demonke Lilit, koji svoje korene vuče iz judeohrišćanskog i kabalističkog kanona. Njeno ime se direktno prevodi kao „noć“ i ona je personifikacija svih onih emocionalnih i duhovnih aspekata tame – senzualnosti, košmarnosti, požude i terora, dok su njene žrtve izričito muškarci. Premda ključni elementi Lilitine priče ostaju verni svom originalnom predlošku – da je bila Adamova prva žena, stvorena ravnopravno sa njim, da je odbila da mu se pokorava (da leži pod njim) i stoga bila proterana iz raja – u seriji lik krvoločne Gospođe Satane ima i svoju mučnu genezu unutar patrijarhalnih okova satanističke crkve.  Dok je Lilit u kabalističkoj,  ali i pop kulturnoj  tradiciji  sagledavana kao simbol ženskog osnaženja, posebno unutar jevrejske feminističke zajednice, serija odlazi korak dalje preispitujući cenu takvog „osnaženja“. Preuzimajući na sebe obličje Sabrinine omiljene nastavnice, gospođice Vordvel, koja sasvim prigodno predaje istoriju, Lilit svim silama podržava i ohrabruje Sabrinu i njene drugarice u pobuni protiv patrijarhalnih opresivnih normi, kako njene profane srednje škole, tako i duboko tradicionalnog ustrojstva Crkve noći. Jer, kako će se kasnije ispostaviti, u ovom liku prikazana je čitava skrivena istorija upravo onih žena koje su, tražeći moć kako bi se nosile sa okrutnostima ovog sveta, platile cenu slobode drugom, mračnijem gospodaru stavljajući mu se na raspolaganje. Otud i njeno demonsko poreklo, izniklo iz resantimana prema svemu muškoga roda.

Premda obilata opštim mestima young adult sadržaja, serija Sabrinine jezive avanture rezultira kompleksnim preispitivanjem odnosa moći, kako onih onostranih, tako i ovozemaljskih. Sabrina sama mora da se izbori sa činjenicom da ne samo da je ona kao veštica poseduje, nečesto i zloupotrebljava, nego i šta poput svake druge mlade žene mora da žrtvuje, ili kompromituje kako bi je zadržala. Međutim, za razliku od Sabrine, njeni ovozemaljski vršnjaci nemaju istog udela u uticaju na svoje okruženje, već im je potrebna magijska intervencija, što bi se dalo protumačiti kao kritička instanca unutar narativa. Najuži krug njenih srednjoškolskih prijatelja čini interesantna i u današnje vreme iznimno politički škakljiva grupa – transrodni dečak rođen kao Suzi (kasnije Teo), zatim Rosalind koja je afroameričkog porekla i Sabrinin (sada već bivši) dečko Harvi koji dolazi iz radničke, rudarske porodice, koji se, svako na svoj način, bore sa sebi svojstvenim problemima, bili oni lične ili socijalne prirode. Tako se Suzi, odnosno Teo, prevashodno nosi sa nemogućnošću artikulacije definisanja svoje polne pozicije, konsekventno i sa rodno zasnovanim nasiljem u srednjoj školi. Rozalind je ta koja se suprotstavlja konzervativnom autoritetu direktora škole i osniva žensku intersekcijsku kulturnu i kreativnu asocijaciju (prigodno nazvanu WICCA), kako bi pružila podršku ugroženim učenicima i izborila prava na savremeni čitalački kurikulum. Iako načelno postoje obeležja klase, koja se najbolje očitavaju u liku Harvija i njegove rudarske porodice, ovde ona služe mahom kao dekor. Kao talentovani crtač koji pokušava da prevaziđe svoju porodičnu, zatim i klasnu poziciju sina koji nastavlja tradicionalni posao svojih predaka, Harvi nailazi na otpor pre svega oca, alkoholičara devastiranog iscrpnim radom, ali se ovaj konflikt pre ispostavlja kao opšte mesto sukoba generacija (forsiranog u američkim filmovima 50ih godina) nego kao politički relevantno pitanje koje serija postavlja. Netfliksova serija tako koristi ove likove kao prostor za istraživanje pozicija različitih identiteta, međutim, ono što, sadržaj – plasiran pretežno beloj privilegovanoj publici – propušta da dublje analizira jesu klasni odnosi.

Print Friendly, PDF & Email
Share
Translate »