25 feb

KRISTOF JUNKE_Rudi Dučke i teorija antiratne pobune

Rudi Dučke, koji je mrtav već 30 godina i koji bi 7. marta ove godine napunio 70 godina, važi kao aktivista, praktičar pobune, dok njegova teorija važi kao nedovoljno sistematična i posve eklektička. Shodno tome ljudi se najviše bave njegovom ličnošću, a njegove ideje se smatraju za zanemarljive.
Ipak, bilo kao berlinski student s početka 60-tih godina pod uticajem egzistencijalizma, bilo kao antiautoritarni, revolucionarno-socijalistički agitator SDS-a i APO-a[2], ili kao pravi usamljeni borac u danskom egzilu ili kao alternativno-zeleni strateg na kraju 70-tih godina, uvek je Dučke radio na obnovi radikalno-socijalističke politike i takođe na obnovi njenih teorijskih osnova, te jedan „duboki sukob sa sadašnjom povesno-društvenom stvarnošću ne može se i ne sme“ – kako je pisao 1968 – „apstrahovati od prethodnih rezultata revolucionarne teorije“.
Gledano sa stanovišta političke teorije, mišljenje Rudija Dučkea se u suštini deli u dve faze: faza do 1968 i faza posle 1968. I dok njegovi radovi u 70-tim godinama uglavnom predstavljaju individualni pokušaj da se s obzirom na znatno promenjenu situaciju stekne novo tlo pod nogama, njegovi spisi do 68. – i o njima će u nastavku biti reči – odražavaju, na način vredan pažnje, tendencijalne kolektivne procese, praktičkog u istoj meri kao i teorijskog, tematizovanja i radikalizovanja vanparlamentarne pobune. Dučke i danas s pravom važi kao neko ko je u tome zadao ključne tačke.
Politički razvoj Rudi Dučkeove teorije je pritom integralni deo istorije i teorije takozvane Nove Levice i to, ne naposletku, tamo gde ona reflektuje njene lomove  – pre svega lom između takozvane prve i druge generacije Nove Levice, između levosocijalističkog „starog fronta“ i njihovih antiautoritarnih „prevladača’’.
Pokušaćemo da sintetizujemo njegovu teoriju antiautoritarne pobune u neokapitalizmu, koja je razasuta u mnogo kratkih i par dužih spisa. Polazna tačka ove sinteze biće analiza imanentno autoritarnog karaktera kasnog kapitalizma, takozvanog uobličenog društva.

Dučke je razmatrao savremeni kasni kapitalizam kao sistem „integralnog etatizma“, kako su to nazvali on i Hans-Jirgen Kral[3] u njihovom zajedničkom organizacijskom referatu na delegatskoj skupštini SDS-a u septembru 1967. Promene u posleratnom kapitalizmu su se tumačile kao pokušaj vladajućih klasa da putem državno-društvene regulacije ekonomije stabilizuju društvenu strukturu, koja je bila krajnje nestabilna i širom sveta dovedena u pitanje društvenim i narodno-revolucionarnim pokretima za oslobođenjem. Sistem integralnog etatizma razumeva se kao dovršenje monopolskog kapitalizma, koji je pomoću sistemski pokrenute državne intervencije u privatnu ekonomiju, suspendovao zakone kapitalističke konkurencije, a celokupnu društvenu masu viška vrednosti (Mehrwertmasse) podelio među populacijom visokoindustrijalizovanih metropola čije bogatstvo, sa druge strane, ne treba odvojiti od eksploatacije zaostalih zemalja takozvanog Trećeg sveta.
To bi zajedno sa slamanjem nekadašnjih revolucionarnih organizacija radničkog pokreta u određenim zemljama vodilo do integrisanog društva koje dopušta svim članovima, iako nejednako, da profitiraju na Sistemu. Cena ove integracije bio bi novi kvalitet prirodnog rasta kapitalističkog sistema, jedna autoritarna društvena struktura koja počiva na interiorizaciji svih represivnih međuodnosa čiji fašistički kvalitet leži u „svakodnevnom obrazovanju ljudi za autoritarne ličnosti, …, u vaspitanju, ukratko, … u postojećem sistemu institucija“.
Atomiziranje pojedinaca i netransparentnost vladajućeg fetišizma robe za Dučkea takođe dovode do sistema opšteg otuđenja. Jedini oblik vladavine koji je dopušten kao važeći jeste autoritarna i posebno prisilna vladavina tehnokrata, potpomognuta svemoći modernih masovnih medija i time uslovljenim isključenjem kritičko-samokritičke javnosti, i simbolizovana u „involuciji demokratskih institucija“ koja pogađa i parlament (o čemu je tada govorio Johanes Agnoli); a svaka samostalna, klasično-građanska i radikalno-demokratska delatnost biva ugušena u samom startu. Tako se nekada progresivni razvoj proizvodnih snaga na svim poljima konsekventno preobraća u stalnu destruktivnu snagu. Politizovanje, na primer, klasne borbe na nivou proizvodnje bi bilo onemogućeno, i ekonomske krize ne bi više imale karakter automatskog dovođenja u pitanje sistema.

Za Dučkea navodno realni socijalizam nije bio nikakva prava alternativa tome, budući da ovaj socijalizam (prema Dučkeovom poznatom stavu da je u njemu sve realno, samo ne socijalizam), putem vladajućeg birokratskog sloja, biva potčinjen ne istim, ali prilično sličnim, duboko antidemokratskim procesima formiranja. Ovaj birokratski sloj se trudi da u prijateljskoj koegzistenciji sa zapadnim sistemskim neprijateljem kanališe i umiri realne protivrečnosti i sukobe u celom svetu, a pre svega  u Trećem svetu.
Međutim ovaj vladajući sistem metropola je strukturalno labilan, pošto on niti može niti sme da počiva na jednoj aktivnoj masovnoj osnovi, jer bi time učinio prvi korak ka samostalnosti širih narodnih slojeva, što je potencijalno opasno po sistem. Stoga će mase, zahvaljujući svojoj trpnoj pasivnosti, podnositi sistem integralnog etatizma. Napad na sistem i njegove parlamentarne institucije bi onda bio moguć samo sporadično i samo od strane svesne, marginalizovane manjine koja stoji izvan sistema. Prosvećivanje i akcija označavaju put radikalne opozicije, a to znači: prosvećujući rad putem provokativnih, svesno kreativnih akcija. Provokacija se ovde shvata kao nužno sredstvo da te akcije prodru u formiranu javnost i da se čuju.
To bi bile one svesne provokativne akcije koje bi omogućile manjini svesnih revolucionara da se sami obrazuju, sami sebe revolucionišu i da stvore jednu drugačiju, alternativno-samoodređenu, pre svega zamislivu i delimično takođe iskusivu, racionalnost. Ovi svesni revolucionari time pokreću jedan dijalektički proces vođstva i mase, proces permanentne kulturne revolucije koji rastvara pasivnu masovnu bazu sistema i u stanju je da je preobrati u aktivan antagonizam. Ovaj proces bi tako mogao da se u uslovima objektivne sistemske krize usled okončanja ekonomske faze oporavka razvije u fazu pred-revolucije. Na ovaj bi se način podrila moć integracije sistema i time bi se ponovo otvorio put ka povratku klasičnoj klasnoj borbi. Cilj je dakle ove dučkeanske koncepcije pokretanje antiautoritarne kulturne revolucije kao prvog koraka ka klasično-socijalističkoj revoluciji. Dučkeova teorija revolucije zadobija ceo svoj smisao takoreći kao teorija pred-revolucije.
U središtu ove misli (koja je pod uticajem misli Herberta Markuzea, ali i prevazilazi njene okvire) stoji samosvesno izloženo novo određenje voluntarizma, koji je ranije u socijalističkoj tradiciji bio tabuiziran. Sam „svesni čin“ revolucionarnog proletarijata mogao bi preobratiti objektivnu krizu kapitalističkog sistema u revolucionarnu transformaciju sistema. I samo tako, kako Dučke piše, „subjektivna, aktivistička i voluntaristička teorija revolucije dobija svoje materijalističko utemeljenje”.  Jednostavno rečeno, sve zavisi od svesne volje ljudi, od toga da li će konsenzus vladajućih i onih nad kojima se vlada biti ukinut i da li ćemo konačno uzeti istoriju u sopstvene ruke.

Ovo je, ukratko prikazano, centralno političko-teorijsko oruđe sa kojim se mladi Dučke u formi „ praktičnog teoretičara“ okrenuo subverzivnim pobunama. Njena odlučujuća sinteza bila je otkrivanje i recepcija Če Gevarine fokus-teorije, pomoću koje je Dučke pokušao da razume južno-američku gerilsku taktiku.
Sa Če Gevarinom fokus-teorijom Dučke je bio sposoban da politički i teorijski poveže borbe anti-imperijalističkog trećeg sveta sa anti-kapitalizmom prvog sveta (kao i sa drugim, real-socijalističkim svetom). Gerilski oblik borbe, što znači „ subverzivno raditi unutar aparata i institucija moći “, kako je on pisao, „stoji u odnosu dijalektičkog identiteta sa radom revolucionarne opozicije u imperijalističkim metropolama“. „ Propaganda metaka “ u trećem svetu mora biti proširena u metropolama putem „propagande delom“, metodom „urbanizacije ruralne gerilske delatnosti“ koja se zasniva na „pukom iregularitetu kao destrukciji sistema represivnih institucija“.

Po Dučkeu ulogu čegevarističke gerile, najpre samoprozvane grupacije, ali veoma brzo jedne avangarde koja se sve više stopila sa svim marginalizovanim, izolovanim i potčinjenim individuama, u metropolama igraju studenti. Oni organizuju svoju društvenu bazu u formi alternativnog protiv-miljea, « sopstvenih domova , zabavišta, bioskopa, instituta, škola, univerziteta, itd « . Sa pozicije ovih protiv-institucija kao modernih mesta društveno-kritičke opozije i protiv-moći, moguće je putem dugog marša kroz postojeće institucije minirati funkcionalnost navodno stabilnog kasno-buržoaskog državnog aparata. U specifičnoj mešavini legalne i ilegalne borbe (zbog represije i nasilnog karaktera vladajućeg sistema, dugi marš je prisiljen na elemente ilegalnosti i oružane borbe) izrašće jedan novi sloj revolucionarnih profesionalaca koji će biti sposobni da preuzmu moć i da organizuju socijalistički poredak bez samoizolacije u jednom novom birokratskom sloju stanovništva.
Anti-autoritarne pobune su i za same predstavnike ovih akcija samo početak. Ali sami počeci su neizbežno opterećeni zanošenjem i iluzijama, kao što je to bio slučaj i sa Dučkeom. Današnjem posmatraču upravo ove iluzije upadaju ponajviše u oči.

Neo-kapitalistička društvena formacija već dugo vremena, pa još ni tada, nije bila formirana na način o kojem se tada govorilo. Još jednom ona se pokazuje otvorenijom i fleksibilnijom nego što se to mislilo. Upravo zato je bilo potrebno i potrebno je mnogo više i nešto drugo od šake urbanih gerilaca i od stalno sve većih spirala provokacija i nasilja da bi se moguće revolucionarne mase pokrenule. Samo-apsolutizujući anti-autoritarizam ostaje tačno u vlasti autoritarnih suparnika.
Državna regulacija privatno-kapitalističke ekonomije nije označavala, a i danas ne označava, novi istorijski nivo kapitalističke socijalizacije. Proklamirani “integralni etatizam” nije ništa više do jedan mit koji se permanentno hrani samo-apsolutizujućim slojem intelektualaca iz radikalne levice, za koju ako nema barikada i komunističke partije, nema ni klasne borbe.
Antagonističke protivrečnosti u društvenoj bazi poretka, u sferi proizvodnje, i dalje su virulentne i mogu biti delimično politizovane. Naizgled novi kvalitet sistematskog prirodnog rasta [Naturwüchsigkeit] i dalje podrazumeva samo „pseudo-prirodu“ – ni manje, ni više. Način na koji su Dučke, i sa njim mnogi drugi, govorili o novom kvalitetu fašizma bio je opskuran i ne naročito jasan – moglo bi se čak reći – neodgovoran. Samozvana avangarda manjinskih samosvesnih revolucionara se ovim putem brzo preobražava u nove vaspitne diktatore, koji ne samo da su postavljeni, nego takođe deluju sve više protiv većinskog stanovništva (za šta je radnička klasa još tada, uprkos svom notornom konzervativizmu, posedovala neporečiv klasni instinkt). Apsolutizacija kulturno-revolucionarne nužnosti i sa tim vezano otcepljivanje po sebi nužnih procesa osvešćivanja od društvenog i političkog masovnog otpora može postati oruđe u službi artikulacije vladajućih interesa, kao što ista opasnost važi i za ideologizaciju navodno apsolutnog zaglupljivanja mase konzumenata.

Ideja „provokacije“, tada opravdano jedna ideja od centralnog značaja, postala je tokom vremena samorazumljivom i konačno oruđe za građenje karijera feljtonista ili jednostavnije rečeno – klasnih demagoga. Do ovoga je neizbežno došlo ne samo zbog tog što mi danas na mnogim mestima političke i ekonomske moći nailazimo upravo na „provokante“, iz 68-e, nego i zato što su nestali i uslovi za provokaciju nakon 68.

Rudi Dučke je bio svestan nedostataka takve voluntarističke teorije revolucije. To ga ipak nije učinilo imunim na opasnost njenog supstancijalizma, što se može dobro pročitati iz njegovog očigledno protivrečnog predgovora Pismima Rudiju D., koji je napisao nekoliko meseci nakon na njega pokušanog atentata. Period nakon atentata i naknadno nužno mirovanje i distanca su mu omogućili da propita sebe samog, da se nanovo orijentiše, ali da u tome ne izgubi iz vida liniju vodilju svog projekta. On se kasnije sa velikom distancom izjasnio o sopstvenom udelu u krivici za praktičke i teorijske greške u pobunama iz 68. Ali njegova opšta kritika iluzija i svakog sektaštva, koju je nanovo pokrenuo 70. godina (i koju nemačka levica nije prihvatila sa odobravanjem), pogađa dobrim delom i njega samog.
No poznato je da nije problem praviti greške, već nesposobnost da se na greškama uči. Svaki početak zahteva mladalačko uverenje i iluzije o herojstvu. Sama stvarnost se tada spoticala u magli, kako je to Ernst Bloh 1968. godine izrekao na jednoj konferenciji (na kojoj je i Dučke bio prisutan). Kada se magla tokom sledećih godina digla, došlo je do dubokih razočarenja; iluzije i realne mogućnosti su ostale neformulisane. Oni koji su želeli nešto više od permanentne kulturne revolucije su proglasili anti-autoritarne pobune, koje su prva faza socijalističkog otpora protiv vladajućeg poretka, okončanim, jednostavno „likvidiranim“, kako su to tada tačno označili.
Politički orijentisana svrha je nestala sa raspadom jednog celovitog pokreta na pojedinačne fragmente koji više nisu uzimali u obzir neophodnost mišljenja totaliteta. Tek nakon nekoliko decenija se uspostavila Nova levica, sa one strane reformističke socijal-demokratije i vaspitne diktature staljinizma. Pojedinačni fragmenti raspadnutog celovitog pokreta (kulturno-revolucionalni autsajderi, anarhisti, radikalne demokrate, feministkinje, opozicionari sindikata, internacionalisti, autoritarni i anti-autoritarni socijalisti, naoružani borci, da navedemo samo neke) su dobili novu snagu i dinamiku iz ovog raspada. Ali za ljude od kova, kao npr. za jednog Rudija Dučkea ili Hanc-Jurgen Krala (koji je početkom 1970. godina tragično izgubio život u saobraćajnoj nesreći) više nije bilo mesta. 
Ali ipak nikakav početak nije moguć ako se ne dođe do suštinskih uvida, pre svega ako ne spoznamo da je kasno-buržoaska vladavina na suštinski proširenom nivou individualno interiorizovana. Socijalistički pokret koji ne uviđa nužnost integrisanja radikalno-demokratskog antiautoritarizma u svoj strateški projekat, koji ne uviđa da mu je u cilju ponovog mišljenja, i barem delimičnog iskustva emancipacije, potrebna permanentna kulturna revolucija protiv reakcionarno-varvarske istorijske tradicije i pseudo-naturalne svemoći robnog fetišizma – ovakav pokret onda već u samom startu skreće sa pravog puta. Socijalistički pokret koji je sa jedne strane ukošten i aktivan unutar nacionalnih okvira, ali u misli i delu internacionalnog karaktera, pokret koji ima za cilj demokratizaciju masa polazeći „od dole“, pokret koji prevazilazi političke, društvene i polne granice bužoaske reprezentativne demokratije (i koji ne odbacuje postignuća ove demokratije, ali ni ne polazi stranputicom birokratske vladavine) – dakle, ukoliko socijalistički pokret nije u stanju da dođe do neophodnih uvida o potrebi integracije antiautoritarizma teško da će moći sebe da transformiše iz „mita o dalekoj prošlosti“ u jednu „konkretno-utopijsku perspektivu novog kvaliteta života“ o čemu je Rudi Dučke jednom govorio i pisao i koja je danas više nego ikad potrebna.

 

Sa nemačkog preveli: Saša Hrnjez i Đorđe Hristov

 

 

 


[1] Izvor: Cristoph Jünke, Rudi Dutschke und die Theorie der antiautoritären Revolte, u „GlobKult Magazine“ (http://www.globkult.de/christoph-juenke/602-rudi-dutschke-und-die-theorie-der-antiautoritaeren-revolte), 06.02.2010

[2] SDS-Sozialistische Deutsche Studentenbund (Socijalistički nemački studentski savez) i APO-Außerparlamentarische Opposition (Vanparlamentarna opozicija)

[3] Hans Jürgen Krahl (1943-1970), bio je nemački filozof, Adornov student i jedan od glavnih vođa nemačke 68-e (pored Dučkea). Nastradao je 1970 u saobraćajnoj nesreći.

 

 

 

Share
Translate »