07 jul

Ivan Radenković_Strukturalizam i marksizam

Uvod

Odnos između strukturalizma i marksizma bi se mogao razumeti kao istorijski nesporazum čiji se učinci osećaju i danas. U mnogo čemu je ovaj nesporazum učvrstio pozicije onih koji su u njemu učestvovali i konsolidovao njihove teorijsko-političke argumente. Ipak, neverovatan je obim različitih i često dijametralno suprotnih karakterizacija toga šta je strukturalizam, koje su njegove zajedničke pretpostavke, kakav je njegov praktični značaj, kako od strane samih strukturalista tako i od marksista. Bez obzira na napetosti između strukturalista i marksista, evidentno je da je artikulisano nešto poput strukturalističkog marksizma u radovima Althussera, Balibara ili Poulantzasa. Na strukturalizam se često gledalo kao na francusko-buržoasku avanturu lišavajući ga svakog marksističkog sadržaja, ili se na pitanje strukture gledalo kao na autonomno lingvističku metodu neprimerenu kada je u pitanju marksistička problematika. Strukturalisti su pak mislili da je marksizam (nauka istorijskog i dijalektičkog materijalizma) jedino moguće naučno tematizovati sa aspekta strukture van koje bi priznavanje ‘sigurnog’ naučnog domena bilo besmisleno, s obzirom da struktura u datom društvenom momentu znači skup svih društvenih praksi. Dakle, bilo je potrebno da se domen marksističke problematike radikalno reinterpretira i da se kroz stukturalnu obradu očisti od primata dijalektike kao osnovnog metoda, humanizma ortodoksnog i partijskog marksizma, fetišizma i reifikacije, tj. da se kroz potpunu rekonceptualizaciju preoblikuje u strukturalni totalitet. Za takav poduhvat Marxovo delo nije bilo dostatno te ga je, u slučaju Althussera, trebalo konceptualno dopuniti Spinozom i Freudom. Međutim, Marx nije bio dovoljan ni misliocima poput Adorna i Horkheimera, koji su prizivali Schellinga; Gramsciju kao političaru je kao marsistička osnova služio Machiavelli, Colletiju Rousseau, dok su Lukacsu to bili Hegel i Nietzsche. Uslov za istorijsko situiranje strukturalizma kao istraživačkog programa unutar zapadne tradicije pretpostavlja činjenicu da je strukturalna problematika u mainstream obliku uglavnom zaobilazila marksističke teme i pojmove, ili ako ih je eksplicitno uzimala u razmatranje to je bio deo kritičkog limitiranja njegovog kategorijalnog aparata, ili vrlo selektivno u smislu redukcije sadržaja. Problematikom strukture bavili su se kako marksistički tako i građanski teoretičari. U tom smislu strukturalizam implicira vrlo heterogene modalitete mišljenja okupljene oko razrade problema strukture u domenu jezika, filozofije, društva, ekonomije, politike. Neokantijanizam, spinozizam, bergsonizam, fenomenologija, marksizam, pozitivizam, samo su neki pravci unutar kojih je promišljanje strukturalne problematike rezultiralo ‘uvlačenjem’ u specifičan polemički prostor, u sâmo jezgro strukturalizma. Strukturalizam stoga nije ime neke škole, nego secište specifičnih promišljanja koja daju prednost strukturi nad problematikama istorije, suštine, svesti ili fenomena. Radikalnost ovog mišljenja uperena je protiv tradicionalnog pozitivizma humanističkih nauka, njenog metodskog objektivizma, kao i protiv idealističke i apriorističke filozofije.

Strukturalizam je kao filozofski pokret i istraživački program nastao u ovom međuprostoru.[1] Njegova divergencija počiva na neprestanom testiranju limita kategorijalnog aparata koji postavlja, na (re)konstrukciji teorijske konzistencije u čije tokove i rad su uključene različite filozofske škole. U tom smislu je paradoksalna činjenica da strukturalizam nije škola, ali da je oko svog jezgra okupio različite škole.

Teza da je strukturalizam čist francuski izum može se uzeti samo uslovno ukoliko se prihvati da je strukturalnu problematiku moguće odvojiti od strukturalističke mode. Zapravo, u trenutku kada strukturalizam postaje moda (krajem 60-tih), on prestaje biti metodološki produktivan u onom smislu koji mu je odredila lingvistička nauka Saussurea, a njegovo epistemološko jezgro počinje da se raspada krajem 50-tih godina pod uticajem teorija Chomskog.[2] Paralelno razvijanje teorijskih modela koji se u određenim aspektima preklapaju sa strukturalizmom izvršeno je i na američkom kontinentu sa sociologijom Talcott Parsonsa (strukturalni funkcionalizam) i njegovim učenikom Niklas Luhmannom (teorija sistema). Različiti književni, etnološki, antropološki, psihološki i matematički strukturalizmi dele sličnu formalističku crtu: svoje objekte proizvode i(li) konstruišu na osnovu minimalnog broja datih elemenata. Često je ovaj proces izjednačavan sa kibernetičkom teorijom, teorijom informacija i procesima kodiranja. Međutim, ukoliko se strukturalizam svede na tehnicizam, kombinatoriku ili puki set računskih operacija koje omogućuju konstrukciju naučnog objekta (kritika Henry Lefebvrea posebno potencira ovaj aspekt strukturalizma), te ukoliko za vlastitu pretpostavku ima teoriju informacija koja počiva na komunikacionom modelu, onda se ne bi moglo shvatiti zašto je moguće nazvati Lacanov ili Althusserov rad strukturalističkim.[3] Prividna sinonimija koja se može uspostaviti na razini odnosa američke varijante ‘strukturalizma’ (teorija sistema) i evropskog strukturalizma samo je prividna i predstavlja izraz nelegitimne redukcije strukture u okvirima teorije sistema. Ako se ima u vidu da je osnovni element Luhmannove teorije sistema pojam komunikacije, da se na osnovu njega uspostavljaju sve ostale analitičke linije, da su društveni sistemi uvek u pluralu, da u kapitalističom društvu osnovna protivrečnost rad-kapital nema status protivrečnosti, onda je sve to teško spojivo sa strukturalizmom koji insistira na distinktivnosti, tj. na pažljivom baratanju razlikom koja je posredi kada se, recimo, društvena klasa određuje kroz klasnu borbu kao antagonistički izraz polarizovanog društva. Luhmann je razliku postavio na meta nivo: problematika posmatrača ograničena je na samorefleksivnost jer posmatrač može jedino posmatrati vlastitu imanenciju kao podsistem unutar sistema. Protivrečnost kao takva ne nastaje u realnosti već u posmatraču koji evaluira eksterne objekte ne uzimajući pritom vlastitu participaciju u posmatranju (greška je u glavi posmatrača). Iz razloga što je samorefleksija stalni korelat sistema uopšte (a ne korelat sistema kao istorijske forme), klasni antagonizam nije realna protivrečnost upravo iz razloga što je klasna borba moguća samo na tlu konkretne istorijsko-društvene formacije kao sistema. No, upravo to u Luhmannovom okviru nema status sistema. Nema istorijskog sistema kao forme, već sistema uopšte kao u okvirima generalizovane teorije sistema. Pošto klasna borba nije apstraktno formalni predmet ona za Luhmanna ne postoji, on konsekventno ontologizuje i deistorizuje sistem.[4]

 

Istorijski okvir

Ako je drugu generaciju marksista i marksistkinja (Lenin, Trotsky, Plekhanov, Bauer, Hilferding, Luxemburg, Grossmann…) odlikovao zahtev za čvrstom vezom sa proletarijatom, jasan jezik i analitički pristup ekonomsko-političkim odnosima, zapadni marksizam treće generacije (Lukács, Korsch, Gramsci, Benjamin, Horkheimer, Adorno, Della Volpe, Marcuse, Lefebvre, Sartre, Colleti, Althusser…) predstavlja postepeno udaljavanje od radničke klase i političkog jedinstva marksističke teorije i prakse. Nastali razmak bio je delom i odraz objektivnih istorijskih okolnosti koje su bile vezane za ulogu evropskih komunističkih partija nakon izvršene socijalističke revolucije u Rusiji, a Lenjinova smrt je samo podstakla ubrzanje procesa. Ovo distanciranje je rezultiralo, pogotovu u slučajevima bitnih partijskih ljudi poput Lukácsa i Korcsha, osuđivanjem i političkom izolacijom zbog njihovog kritičkog rada unutar partije. U slučaju Lukácsa je epizoda sa šestim kongresom Kominterne 1928-e značila gubljenje kontakta sa radničkom klasom, prestanak njegovog političkog militantizma i preorijentaciju na polje filozofije i estetike. Sličan je i slučaj Korscha, samo što je on izbačen iz Komunističke partije Nemačke zbog kritike sovjetske spoljne politike i zagovaranja intenzivnije političke agitacije unutar radničkih saveta. Gramsci je proveo devet godina u zatvoru izolovan i onemogućen u realnoj političkoj borbi. Iz tog razloga su neki delovi njegovih Zatvorskih svesaka pisani kriptično i nerazumljivo, kako bi izbegao cenzuru. Institut za društvena istraživanja u Frankfurtu osnovan kao akademski centar za marksistička istraživanja već je svojim institucionalnim oblikom unutar kapitalističke države značio udaljavanje od politike. Ipak, sve do penzionisanja direktora Instituta Carl Gründberga, za međuratnu Evropu je Institut bio važno mesto marksizma koji je spajao zapadnu i istočnu Evropu. Objavljivani su kako radovi Lukácsa i Ryzanova, tako i Grossmanna i Korscha. Krajem dvadesetih Horkheimer dolazi na čelo Instituta i preuzimanjem funkcije direktora menja kompletnu orijentaciju u dotadašnjem radu. Sa marksističkih studija i nauke istorijskog materijalizma prelazi se na domen društvenih istraživanja; samim tim menja se i uređivačka politika časopisa kao i njegov naziv. Arhive istorije socijalizma i radničkog pokreta tako postaju Časopis za društvena istaživanja. U trenutku kada nacisti dobijaju izbore Institut se seli u SAD gde je u novim okolnostima lišen čak i formalne strane bavljenja radničkim pokretom i marksizmom. Postajući cenzor vlastite prošlosti kako bi se uklopio u akademske strukture Columbia univerziteta, Institut počinje da proizvodi pozitivistička ‘društvena’ istraživanja koja predstavljaju svojevrsnu depolitizaciju. Što se Francuske tiče, ona je već imala razvijenu pre-marksističku socijalističku tradiciju (Proudhon, Blanqui…) uobličenu u politički militantnu radničku klasu devetnaestog veka. Međutim, u teorijskom smislu je bila zaostala kako u odnosu na socijalizam Marxa i Engelsa tako i na učenja marksista druge generacije. U tom smislu je francuska sekcija radničke Internacionale bila otporna na marksizam, za šta treba zahvaliti preživelom buržoaskom radikalizmu (Proudhona, Blanquia…) koji je klasno fiksirao lokalnu inteligenciju. Tek se kasnih dvadesetih godina dogodilo pristupanje mlađih intelektualaca u redove KPF. Imajući u vidu da je to vreme obeleženo staljinizacijom internacionalnog komunističkog pokreta nije bilo mesta nekom ozbiljnijem političkom angažmanu intelektualaca koji bi prevazilazio limit partijske linije. Paul Nizan je zbog kritike nemačko-sovjetskog pakta izbačen iz partije. Tek nakon drugog svetskog rata KPF postaje kvantitativno ojačana, sa radničkom klasom koja je činila njen veliki deo organizacionog vrha. Do 60-tih KPF nije imala ozbiljniju teorijsku produkciju (osim Lefebvrea) uprkos ulasku brojnih intelektualaca nakon 1945. Početak hladnog rata je unutar KPF involvirao implementaciju ždanovizma čija je svrha bila u jakoj kulturnoj kontroli rada partijskih intelektualaca. Tek će sa Althusserovim prvim tekstovima KPF dobiti teorijsku sistematizaciju koja je bitno promenila nivo intelektualne unutarpartijske debate. Međutim Althusserov antihumanizam je u trenutku kada je partija programatski zagovarala humanističke vrednosti bio podvrgnut marginalizaciji. Jedan od ključnih razloga je taj što je politika KPF u to vreme bila usmerena ka izgradnji napredno demokratskog društva pozivajući u savez kako socijaliste tako i katolike. Otuda i par excellence katolička praksa KPF prema Althusseru: kanonizovati one čija se politika ne prihvata a osuditi one čija se politika sprovodi.[5]

Za razliku od KPF, Italijanskoj komunističkoj partiji je pošlo za rukom da ublaži razorne posledice Kominforma tako što je u domenu političko delovanja uspostavila princip interne ekskluzivnosti kada su intelektualci u pitanju: partijski intelektualci imali su izvesnu slobodu u teorijsko-kritičkom radu unutar partije ali nisu na osnovu toga mogli intervenisati u politički program. Međutim, neke ozbiljnije teorijske produkcije unutar partije nije bilo ako se izuzme rad Della Volpea kome je zbog kompromitiranja sa fašizmom i estetizacije fašističke politike (afirmativno pisanje o estetici tenkova u časopisu Bottai) oduzet svaki politički autoritet u partiji. Iako je njegov teorijski rad predstavljao presek u odnosu na italijansku tradiciju hegelijanskog marksizma (Labriola, Mondolfi, Gramsci), i imao ozbiljan teorijski značaj, njegov politički uticaj je bio ograničen. Pored njegovog grofovskog porekla i teškog stila pisanja[6], uspelo mu je da formira oko sebe školu marksista među kojima su bili takvi kao Colleti ili Rossi.

Gore nabačene konture konstatuju realno udaljavanje (od proletarijata) u praksama zapadnih komunističkih partija. Odsustvo revolucionarne prakse, nemogućnost širenja revolucije van granica SSSR, sve veća birokratizacija zapadnoevropskih komunističkih partija i njihova subordinacija politici SSSR-a, gubljenje kontakta sa radničkom klasom – sve ovo značilo je za zapadni marksizam poraz.[7] Negativni efekti ovog udaljavanja uslovili su i deinternacionalizaciju marksizma. Većina autora su njihova dela pisali ili u izbeglištvu, ili u zatvoru, izolovani i od partije i od radničke klase. Biti intelektualac u zapadnoevropskim komunističkim partijama u to vreme sinonimno je sa marginalizacijom i isključenošću iz partijskog vođstva. Krivudanje van trasa partijske linije značilo je završiti poput Lukacsa, Korscha ili Althussera. Za marksistički strukturalizam je istorijska trasa zapadnog marksizma značajna, on je u izvesnoj meri pokušavao dati alternativnu artikulaciju politike, svojevrsnu kontrapolitizaciju koja prokazuje suštinsku depolitizaciju zapadnoevropskih komunističkih partija. Ipak, njen amblematični refren relativne autonomije političkog bio je odraz već izvršenog pomeranja koje je radničku klasu, a sa njim i proizvodne odnose eksploatacije, ostavilo u senci eurokomunizma kao ‘novog puta u socijalizam’. Istorijski događaj 68-me je za strukturalizam u političkom smislu značio njegov istorijski suton. Sa druge strane, institucionalizacija strukturalizma osnivanjem Univerziteta Vincennes u Parizu predstavljala je direktan ‘odgovor’ na zahteve studenata ali i obezbeđivanje sigurnog statusa quo čak i kada se radilo o ‘opasnostima’ ozloglašene katedre za filozofiju. Teorijska produkcija koja nastaje u akademskim okvirima ovog eksperimentalnog univerziteta predstavlja nesumnjivo važnu intelektualnu avanturu, ali u političkom smislu – parališuću i difuznu.

 

Epistemološke postavke

Neophodna dopuna istorijskom situiranju zapadnoevropskog marksizma u kontekstu razumevanja njegove strukturalističke varijante implicira i epistemološko pozicioniranje. Ono se pak ne može izvršiti bez posredovanja duže istorijske linije od Galilea, Spinoze, Saussurea, Koyrea do Bachelarda. Dakle, radi se o modernoj episteme i pozicioniranju Marxa unutar nje. Ono što strukturalistički marksizam nastavlja, iako je pozivanje na Saussurea jedva prisutno, jeste tematizacija i problematizacija Saussureovih osnovnih koncepata. Tako strukturalističko čitanje Marxa naglašava topološku stranu problema (naglašavanje koncepta mesta, funkcije, elementa ili nosioca) postavljajući topologiju ispred dijalektike. Lacanovo ‘Au début ce n’est pas l’origine, c’est la place’[8] predstavlja azbuku strukturalizma, svojevrstan konsenzus oko koga su se slagali svi proponenti strukturalizma.

 

Struktura kao odnos odnosa

Ovo određenje je kod Saussura utoliko vidljivije ukoliko imamo u vidu njegov problem sa terminom znaka. Nezadovoljstvo znakom proisticalo je iz njegovog problematičnog statusa istovremene pozitivnosti i negativnosti. ‘’Jezičke pojave ne postoje izvan odnosa identiteta. Ali, odnos identiteta zavisi od tačke gledanja za koju smo se opredelili. Izvan određene tačke gledišta, koja upravlja distinkcijama, nema, dakle, nikakvih jezičkih datosti’’.[9] Uprkos Saussureovom određenju da u jeziku postoje samo razlike bez pozitivnih članova i da je u jeziku sve negativno, pozitivnost znaka se ispostavlja tek na podlozi odnosa opozicije.[10] Znak je taj znak jedino zato što se razlikuje od bilo kog drugog znaka. I baš zato što se razlikuje od svih drugih znakova jezik može biti predmet moderne nauke jer je podvrgnut zahtevu za sistematskom eliminacijom kvaliteta – desupstancijalizovan je i podložan formalizaciji. Pošto je identičnost znaka proizvod razlike, tačnije, proizvodnog odnosa vlastitih elemenata (označitelj/označeno), jezik kao struktura se može razumeti kao odnos (sistem znakova podržavan međusobnom razlikom) odnosa (elementi znaka imaju određene karakteristike samo na osnovu razlike – označitelj se razlikuje od svih drugih označitelja u jeziku kao i označeno). Ovde prepoznajemo Marxa koji u strukturi kapitalističkog načina proizvodnje ustanovljava dvostruki odnos: odnos nosilaca proizvodnje prema predmetima i sredstvima za rad (proizvodne snage) i odnose proizvodnje (mesta unutar društvene podele rada). Ove veze uključuju i odnose neposrednih proizvođača (radnika) prema predmetima i sredstvima za rad, kao i odnose vlasnika (ne-radnika) prema istim. Zavisno od mesta koje nosioci zauzimaju unutar društvene podele rada ostvariće se ili odnosi ekonomskog vlasništva (stvarna kontrola sredstava za proizvodnju koja određuju eksploatatorsku klasu), ili odnosi posedovanja (upotreba sredstava za proizvodnju kao izraz upravljanja nad procesom rada). Dakle, ne radi se o stvarima kada su u pitanju proizvodne snage niti o ljudima kada su u pitanju proizvodni odnosi već o vezama između ‘’objekata i agenata koji imaju prvenstveno simboličku vrednost’’.[11] Nije reč ni o mašinama niti o interpersonalnosti već o delovanju strukture na svoje elemente. Saussure je upravo zbog problema pozitivnosti znaka napravio pred kraj života terminološku ispravku i znak preimenovao u vrednost: znak nije odgovarao nečem jednom, jednostavnom. Pošto znak nije nešto jedno u smislu omne ens est unum, već jedno kao mesto ukrštanja višestrukih determinacija[12] bez postojanog unutrašnjeg jezgra (identitet), Saussure menja termin u vrednost. Ovu ekonomsku analogiju Saussure zahvaljuje političkoj ekonomiji iako novi koncept nije stigao dalje razviti. Ipak, ova gesta će imati ogroman uticaj na čitavu generaciju francuskih strukturalista. Lévi-Strauss je, ne slučajno, utemeljio njegovu strukturalnu antropologiju na konceptu razmene.

 

Teorija

Pođemo li od teze da je materijalnost naučnog objekta nešto što zauzima nekakvo mesto, onda je potrebno naglasiti da to mesto (topološka odrednica) nije u realnosti. Nasuprot tome, konkretnost materije, razmatrane u objektivističkom ključu, implicirana je mogućnošću uspostavljanja neposredne veze između saznanja i objekta. Takvu vezu uspostavlja naivna intuicija koja veruje da je materija mesto kojem je svojstvena figurativnost, nekakva gustina čija se zapremina može odrediti u stvarnosti. Naprotiv, elementi strukture sami po sebi nemaju ni figurativnosti, ni značenja, niti sadržaja. Tek na osnovu njihove lokalizacije moguće je uspostaviti odnose koji imaju značenje, imajući pritom u vidu da je ono naknadni efekt/rezultat delovanja strukture. Ne stvara se značenje ex nihilo već je struktura uvek već data u njenom apstraktnom vidu (polazište teorijske prakse). Nije reč o tome da postoji apstraktna teorija sa jedne strane i konkretna realnost sa druge, već se i apstraktno i konkretno u potpunosti nalaze u domenu teorije. Zato je za Althussera struktura sinonimna sa Teorijom kao teorijskom praksom.[13] U suprotnom, nemoguće je strukturalno misliti način proizvodnje teorijskog objekta bez simboličke aparature. Ipak, postavimo granice: strukturalni marksizam (Althusser, Poulantzas) eksplicitno isključuje formalizaciju koja se isključivo svodi na kombinatoriku bilo kakvih elemenata u cilju proizvodnje realnog. On razlikuje algebrizaciju i konstruktivizam od konceptualizacije Marxovog pojma kombinacije (Verbindung) kao složene strukture dvostruko artikulisane vezama između: radnika kao neposrednih proizvođača, sredstava za proizvodnju i ne-radnika u okviru određenog načina proizvodnje.

Od teorijske proizvodnje treba razlikovati nešto što se može nazvati strukturnim paralelizmom. Radi se naprosto o uspostavljanju analogija koje na izvesnoj razini apstrakcije teže da izjednače klasnu strukturu sa umetničkim praksama (Lucien Goldmann), ili jezičku materijalnost sa ‘materijalnim’ dokazom treperenja vazduha dok se govori (Coward-Ellis). ‘’Intelektualno je nepoštenje povezivati ‘proizvodnju’ tekstova (ili, u Altiserovoj verziji te homologije, ‘proizvodnju’ novih, naučnijih pojmova) sa proizvodnjom robe fabričkih radnika; pisanje i mišljenje nisu otuđeni rad u istom smislu (…)’’[14] Jameson ovde naglašava ključnu stvar koja bi se iz perspektive strukturalnog marksizma mogla okarakterisati na sledeći način: paralelizam ne znači ništa drugo do strukturalno određenje putem istog/istosti, što praksu strukturalne homologije dovodi direktno u vezu sa Althusserovom kritikom mehaničke i ekspresivne uzročnosti.[15] Iz ovoga sledi da je određenje putem razlike uvod u ono što strukturalni marksizam naziva relativnom autonomijom instanci.

 

Epistemološki minimalizam

Saussure je jezik shvatio kao formalni sistem koji ima maksimalan obim (sistem) i minimalni sadržaj (opozicijski odnos formiranja znakova). Da bi se formalizacija izvela u skladu sa principima koje je Saussure postavio bilo je potrebno da se problem istorije (uporedne gramatike u istorijskom kontekstu) radikalno reformuliše. Dakle, uslov mogućnosti formalizacije morao je razrešiti status istorije unutar jezičke nauke, jer je istorija krajem XIX veka pitanje jezika postavljala u okviru šireg pitanja o poreklu. Kako bi se objasnile sličnosti koje postoje između različitih jezika uzima se zajednički prototip. Na primer, romanski jezici prototip imaju u latinskom jeziku (u obliku pisanih dokumenata), na osnovu koga se objašnjavaju odnosi sličnosti i razlike između romanskih jezika. Upoređivanje jezičkih stanja pisanih dokumenata koji ne pripadaju istom vremenu čini se kao istorijsko-lingvistički posao, međutim, Saussure terminom dijahronije cilja na odvajanje razine jezičkih stanja od istorije. Dijahronijska lingvistika se bavi vremenskom promenom u relativnom smislu – da li je određeno jezičko stanje nastupilo pre ili posle nekog drugog jezičkog stanja. Situacija koja je vladala u uporednoj gramatici krajem XIX veka bazirana je na dvojnom programu: ustanoviti prototip na osnovu empirijske građe ili ga putem hipoteze rekonstruisati ukoliko takva građa ne postoji. To je bio slučaj sa indoevropskim prototipom koji je konstruisan kako bi se objasnile sličnosti između jezika koji se govore u Evropi i Indiji a koje nisu mogle nastati na osnovu spajanja, posuđivanja ili pozajmljivanja reči. U svakom slučaju, ‘postojanje’ ovog prototipa podstaklo je i istorijsko-geografske rekonstrukcije plemena koje je govorilo ovaj jezik, ‘istraživanje’ njegove običajnosti, migracija itd. Ono što je Saussurea primarno interesovalo jesu pretpostavke o jeziku kao objektu jezičke nauke a ne o plemenu (pretpostavke koje spadaju u domen istorije). Otklon od istorije značio je ustanovljenje posebne vrste vremenitosti koja je isključivo deo dijahronijske lingvistike. U tom kontekstu se ne sme prevideti važan ideološki ‘dodatak’ nemačkih lingvista i istoričara sa početka XX veka: prelazom sa indoevropskog na indogermanski, sa jezika na rasu, pripremljen je teren za nadolazeću arijevsku mitomaniju. Međutim, ono što je Saussure ovom gestom hteo pokazati jeste da je sâm jezik vlastiti prototip. Bez obzira da li je pretpostavljen ili ne, on ima jedino jezičke karakteristike, svejedno da li ga opažamo po sebi ili u komparaciji. Ako još dodamo da su dijahronijske činjenice nestrukturalne, tj. da nemaju opštosti i da ne stvaraju sistem, onda se primena ovog koncepta na konkretne istorijsko-društvene formacije mora izvoditi u skladu sa prethodnom napomenom kako se radi o kategoriji spoznaje a ne konkretnom.

Dijahronija je u strukturalnom marksizmu Balibara shvaćena kao periodizacija ili kao ‘’diskontinuitet u kontinuitetu koji kida crtu vremena te istovremeno otkriva mogućnost razumevanja povijesnih fenomena (…).[16] Drugim rečima, radi se o tome da se za Balibara periodizacija tiče fazne razrade ekonomske strukture čiji elementi ostaju nepromenjeni i služe kao osnova odvijanja istorijskog procesa. Primera radi, dijahronijska analiza koju Balibar sprovodi odnosi se na vremensko prethođenje marksističke problematike formalne supsumcije rada kapitalu njegovoj realnoj supsumciji. To se prvenstveno tiče dvostrukog odnosa vlasništva: posedovanja i stvarnog prisvajanja sredstava za proizvodnju. Dijahronijska analiza, dakle, konstatuje ono što sinhronijska analiza ne čini – razlika između manufakture (formalna supsumcija) i industrijskog kapitalizma (realna supsumcija) sa stanovišta sinhronije ne čini strukturalnu razliku (hronološko odstupaje je kao takvo ukinuto), ali sa stanovišta dijahronije omogućava formulaciju prelaznih oblika kao prelaza jednog načina proizvodnje u drugi. Uzimajući u razmatranje neoliberalni kapitalizam i postavljajući ga na plan periodizacije, ono što se može konstatovati u sinhronijskom smislu jeste da on ne čini novi način proizvodnje. Tako dijahronijska analiza, kao stanovište izučavanja prelaznih oblika neoliberalizam vidi samo kao fazu kapitalizma u kojoj se događaju procesi usložnjavanja vlasničkih odnosa, koji za pretpostavku imaju klasnu redistribuciju moći. Ono što bi Balibar iz perioda Čitati kapital ovde konstatovao odnosilo bi se isključivo na procese menjanja ekonomske strukture gde neoliberalizam kao prelazni oblik (dominacija spekulativnog kapitala) nije moguće odrediti na razini sinhronije. Za Balibara se problem postavlja na razini ekonomske strukture kao temelja za opštu teoriju načina proizvodnje – tipologije različitih oblika ekonomske strukture jesu diferencijalni oblici konkretizacije načina proizvodnje (kombinacije). 

Nužnost prolaženja kroz problematiku dijahronije imalo je za cilj kristalizaciju postupka formalizacije. Pokušaću da skiciram metodološke pretpostavke koje leže u jezgru različitih stukturalizama govoreći i o konceptu epistemološkog minimalizma. Saussure nije navodio pretpostavke njegove naučne teorije ali se one mogu izvesti iz Kursa opšte lingvistike ili prepoznati u prerušenom obliku kod Euklida. Nauka opšte lingvistike pretpostavlja načelo jedinstvenog objekta u smislu da se sve naučne propozicije moraju odnositi na jedinstven objekt. Drugo načelo je načelo minimuma i maksimuma – maksimalan broj teorija se mora izvesti iz minimalnog broja aksioma koji su izraz prvobitnih koncepata. I na kraju, načelo evidentnosti – sve aksiome i prvobitne koncepte ne treba definisati jer su evidentni. Jezik je jedinstveni i homogeni objekt, aksiomi se tiču odredbe jezika kao sistema znakova, prvobitni koncept je znak koga Saussure ne dokazuje već ga smatra evidentnim. Kada se epistemološki minimalizam transponuje na strukturalni marksizam može se ustanoviti izvesno prekrivanje: jedinstveni objekt jeste način proizvodnje koji je određen kao sistem proizvodnih odnosa u datoj konjukturi. Videli smo da znak nije jednostavan entitet jer je određen odnosom elemenata. Tako ni elementi strukture (načina proizvodnje) nisu jednostavni već su izraz kompleksnih odnosa zasnovanih na načelu opozicije (struktura kao odnos odnosa); ovi odnosi u svetlu klasnih praksi u konkretnim društvenim formacijama prevazilaze nivo razlike i postaju antagonistički.

 

Od načina proizvodnje do društvene formacije

Epistemološke odrednice bile su neophodne da bi se u minimalnom smislu skicirao strukturalizam kao svojevrsna teorijska praksa. U tom smislu je nedostajalo određenje prakse kojim se objašnjava transformacija i reprodukcija društvenih veza. Izvesno prekrivanje strukturalnog marksizma i saussureovskih koncepata predstavljalo je u eksplikativnom smislu više napor da se probijanjem kroz teoriju zadobiju orjentiri koji će omogućiti dalju konkretizaciju. Razmatrani načini proizvodnje kao teorijsko-formalni predmeti ostaju apstrakcija ukoliko se ne dovode u vezu sa konkretnim društvenim formacijama. A to pak znači da se sa isključivog razmatranja ekonomske strukture kao invarijante (Balibar) rasvetli povratni odnos nadgradnje na bazu. Kada je jednom ekonomska struktura shvaćena kao serija lokalizovanih elemenata čija mesta ostaju nepromenjena kroz različite načine proizvodnje, onda će ova koncepcija biti analoški proširena i na nadgradnju. Ono što Poulantzas zamera Balibaru je formalizam: kombinacijom autonomnih instanci moći će se konstruisati bilo koji način proizvodnje jer invarijabilna suština elemenata ekonomske strukture prethodi njihovom uzajamnom odnosu. Ulog je politički za Poulantzasa: ako se suštinska autonomija ekonomskog analoški preslika na političko (na državu), onda će tako ‘dobijena’ autonomija političko-ideoloških instanci služiti legitimizovanju samodovoljnosti i samoreprodukciji ekonomskog. Iz toga sledi da su ‘’strukturalističke reference na ‘intervenciju’ Države u ekonomiju teorijski netačne zato što sugerišu da je Država nešto spoljašnje ekonomskom, nešto što samo periodično upliviše u njeno inače autonomno funkcionisanje.’’[17] Funkcionalistički ekonomizam tako zamračuje ulogu klasne borbe koja čini potku proizvodnih odnosa tretirajući nadgradnju kao strukturnu homologiju  odnosa između elemenata ekonomske strukture. Tako je za Poulantzasa Balibarova formulacija opšte teorije ekonomskog, koja počiva na autonomizaciji odnosa elemenata ekonomske strukture, transistorijska.

Poulantzasova kritika Althussera i Balibara cilja da pokaže nemogućnost formulisanja jedne opšte teorije načina proizvodnje. Uvažavajući istorijsku dimenziju problema teorijska analiza mora početi sa načinom proizvodnje a ne njegovim elementima. Jednako pogrešno je konstruisanje opšte teorije političkog kao teorije države. Pošto su društvene formacije stvarna mesta reprodukcije načina proizvodnje, onda su ona isto tako mesta različitih formi države koji se ne mogu izvesti iz apstraktno-formalnog objekta kapitalističke države. Dakle, nije reč o tome da se društvene formacije uzimaju kao konkretizacije načina proizvodnje, već da oni kao takvi ne postoje van reprodukcije odnosa koji se odvijaju unutar konkretnih društava. Nasuprot Althusseru koji se u analizama vodi strukturalnom kauzalnošću, Poulantzas formuliše strukturalnu selektivnost.[18] Ona se sastoji iz skupa institucionalnih mehanizama i političkih praksi koje služe filtriranju partikularnih i frakcionalnih klasnih interesa. Imajući ovo u vidu može se zaključiti da država za Poulantzasa nije politički subjekt već decentrirani splet veza vođen strukturalnom selektivnošću. A strukturalna selektivnost u kontekstu društvene dormacije za njega znači stratešku selektivnost. Zato Poulantzas formuliše istorijsku epistemologiju koja priznaje osnovni topološki okvir: mesto unutar društvene podela rada označava strukturalno klasno određenje i ono se tiče klasne polarizacije – ono što kapitalizam, bez obzira na njegove faze, konstantno proizvodi jeste vlastita reprodukcija: proizvodnja buržoazije i proletarijata. Ovo je utemeljeno na ekonomskoj moći i odnosima proizvodnje pre nego na državi. Ali Poulantzas naglašava primordijalnu ulogu države koja se sastoji u uslovljavanju svih klasnih i ne-klasnih odnosa u društvenoj formaciji. U tom smislu je država sveprisutna. Međutim, pošto klasna borba pretpostavlja otpor spram institucinalne kontrole i asimilacije u državne aparate, državna vlast je uvek privremena i ograničena. To ne znači da je klasna borba ekstradržavna, već da je njen otpor moguć jedino unutar države kao kondenzata klasne borbe. Dakle, smisao društvenih formacija kao polarizovanih mesta klasnih praksi ovde ima svoje utemeljenje. Poulantzas klasne prakse shvata kao efekte strukturalnog premeštanja izazvane klasnom borbom (klasne pozicije) koje odgovaraju konkretnoj istorijskoj situaciji, ali i kao efekte nejednakog razvoja načina proizvodnje u različitim društvenim formacijama. Iz razloga što društvene formacije postoje samo u odnosu prema ostalim društvenim formacijama, i što nisu čisti izrazi jednog načina proizvodnje već čine protivrečne odnose više načina proizvodnje, postaje vidljiv problem proširene reprodukcije kapitalizma u kontekstu imperijalizma.

Međutim, klasa se kod Poulantzasa može čitati kao protivrečnost, strukturalna greška pre nego aktivna i usmerena praksa. Ovaj argument Ellen Meiksins Wood potkrepljuje konstatujući premeštanje koje se događa sa uvođenjem strategijskih koncepata bloka na vlasti i naroda ‘’(…) država zajedno sa buržoaskim političkim partijama igra istu organizacionu i unifikujuću ulogu za blok na vlasti kao što partija ‘radničke klase’ igra za narodni savez. Štaviše, glavni antagonisti nisu više klase koje su angažovane u klasnoj borbi, niti čak klase u borbi kroz političke organizacije, već političke organizacije angažovane u partijsko-političkom takmičenju.’’[19] Woodova Poulantzasove analize čita u svetlu  uspostavljanja temelja za teorijsko utemeljenje eurokomunizma, kao tendenciju napuštanja primarnih odnosa eksploatacije u cilju stvaranja strateških klasnih saveza. Ono na šta cilja njena kritika odnosi se na koncept relativne autonomije političkog. Šta je dakle relativna autonomija političkog za Poulantzasa? Ništa drugo do način prisustva države u ekonomskim odnosima na način organizovanja reprodukcije proizvodnih odnosa. Istovremeno odvajanje ekonomskog i političkog događa se zbog ekspanzije odlučujuće uloge države pri čemu je važno ustanoviti moduse izmeštanja dominante u funkcionalnom smislu: prevlast dominante ekonomskog u konkurentskom kapitalizmu je zamenjena dominacijom političkog u fazi monopolskog kapitalizma. Ovo je moguće objasniti Alhusserovim određenjem ekonomskog kao određujućeg u ‘zadnjoj instanci’. To znači da druge instance (ideološko, političko) mogu postati dominantne samo u smislu da ekonomsko u zadnjoj instanci određuje koja će instanca biti dominantna. U feudalnom načinu proizvodnje je na delu ova ekstraekonomska dimenzija dominacije političkog. To pak ne znači da politički odnosi imaju prvenstvo nad odnosima eksploatacije već da eksploatacija kao takva ima politički oblik (fuzija ekonomskog i političkog) u smislu da se država pojavljuje kao vlasnik viška rada. Tako nešto u kapitalizmu ne postoji s obzirom da je reč o čisto ekonomskom obliku koji poprimaju odnosi eksploatacije. Ono što je kod Poulantzasa problematično, i što Woodova naglašava, jeste centralnost političkog koje je odvojeno od sfere ekonomskog (gde vladaju odnosi eksploatacije). Za nju je problematično određenje ekonomskog kao nečega što je na isti način određeno u prekapitalističkim društvima kao i u monopolskom kapitalizmu. Pri tome nije reč o fuziji (stapanje države i monopolskog kapitala je teza KPF koju Poulantzas kritikuje) već o tome da odnosi političke dominacije prethode odnosima eksploatacije.[20] Zato Woodova Poulantzasa vidi kao prethodnika novog ‘istinskog’ socijalizma čija je implicitna lozinka – udaljavanje od klase. Država nastaje u procesu kondenzovanja klasnih borbi – ukoliko funkcija države odgovara interesima dominantne klase, to je zbog toga što klasna borba stvara sistemski okvir unutar kojeg neka klasa može da se pojavi kao dominantna, a ne zbog interpersonalnih odnosa. Prisustvo vladajuće klase u državnim aparatima je tako efekt ovog objektivnog koincidiranja. Odavde ide i Poulantzasova kritika Milibanda koja je usmerena da pokaže kako je nemoguće konceptualno zahvatiti kapitalističku državu na način analize subjektivnih orjentacija ili motivacija grupe individua (koje čine elite) kao određujući okvir za celu stvar.[21] Ako se kondenzacija klasnih odnosa postavi kao putokaz za razumevanje države onda Milibandova analiza predstavlja jedu u nizu analiza koja državu eksteriorizuje i čini instrumentom elita ili hegemonskih grupa.

Woodova pak naglašava kako je na razini Poulantzasove klasne analize vidljivo da je status klasne borbe u svetlu strategijskih koncepata (blok na vlasti i narod) moguće čitati i kao izmeštanje klase iz odnosa eksploatacije (ekonomskih odnosa), a samim tim i kao napuštanje ključne protivrečnosti između rada i kapitala. Država se kod Poulantzasa mora razumeti kao strateški prostor koji se formira kroz ukrštanja mreža vlasti. Ipak, Poulantzas se teško može svrstati u proponenta eurokomunizma koji je u najkonzervativnijem obliku put u socijalizam zamišljao kao ekstenziju liberalno-demokratskog kapitalističkog poretka, kao ‘’kvalitativan skok u socijalizam’’. Upravo suprotno, Poulantzas je kao neko ko je na pozicijama levog eurokomunizma naglašavao nužnost promene državnih aparata. Isto tako, on nije zamišljao prelazak u socijalizam kao postepenu demokratizaciju koja se ostvaruje kao prosta ekstenzija liberalno-demokratskih tekovina. Tako ni državu nije zamišljao u svetlu postepene transformacije, već kao nešto što ne može izbeći krizu koju stvaraju nabujale unutrašnje protivrečnosti. Zbog svega toga mislim da kritika E. M. Wood ima realno utemeljenje[22] ali i da u izvesnom smislu zanemaruje suptilnosti Poulantzasovih konkretnih analiza. Poslednja Poulantzasova knjiga State, Power, Socialism[23] konstatuje bitno izmenjenu ulogu države u novoj fazi kapitalizma (neoliberalizam). Država u ekonomskoj strukturi menja konfiguraciju koju je po Poulantzasu imala u monopolističkoj fazi. Ekonomske funkcije ‘ponovo’ okupiraju i dominiraju nad političkom strukturom (državom) reorganizujući je na način menjanja njene relativne autonomije.

Vidimo osnovnu liniju razmišljanja u strukturalnom ključu ali i granice koje se tiču izgradnje jedne generalne teorije načina proizvodnje. Ono što danas možemo zahvaliti strukturalizmu u aktuelnim analizama jesu pomeranja koja su izvršena u pravcu specifičnijih konjukturalnih analiza. Mislim da su i dalje instruktivne Poulantzasove analize buržoazija u savremenom kapitalizmu. Kada su u pitanju aktuelni savezi između neoliberala, hrišćanskih fundamentalista, neokonzervativaca, autoritarnih populista, oseća se eho Poulantzasovih analiza i njihov eksplanatorni potencijal. Strukturalizam je posebno doprineo tome da se omogući bazični uvid u aktuelne probleme današnjeg društva na nivou sistemske refleksije: stvari se ne mogu rešiti prostim upiranjem prsta u tajkune jer su oni deo proširene reprodukcije kapitalističkog načina proizvodnje. Sa druge strane, strukturalizam ih nije ni eleminisao iz njegovih analiza jer ih je razmatrao kao hegemonske delove ili klasne frakcije koje su deo državnog personala.[24]

U istorijskoj perspektivi ustanovljeno je pomeranje: pravac osnivača istorijskog materijalizma obeležen je progresivnim udaljavanjem od filozofije ka politici i ekonomiji, dok je u drugoj polovini XX veka vektor obrnut. Ipak, pravac nikada nije u potpunosti obrnut; ako se strukturalizam shvati kao neprestano konceptualno testiranje, a time i kao autokritika, onda ćemo konstatovati da je njegova konceptualna rigidnost doživela postepenu kristalizaciju. Ukoliko strukturalizam gledamo iz ugla jednog Koyrea koji epistemologizuje istoriju priznavajući i uvažavajući njeno polje (nikada ne gubeći iz vida opasnosti apstrakcije), ukoliko istorijsku epistemologiju Poulantzasa razumemo kao napor da se obuzda formalizacijski automat istovremeno usmeravajući istorijsko-teorijski rad ka stvaranju regionalnih teorija načina proizvodnje, ukoliko struktura još ima puls, tada nije sve izgubljeno!

 

 


[1] Balibarova tematizacija strukturalizma u tekstu Structuralism: Destitution of the subject, u: Journal of Feminist Cultural Studiesm Brown University 2005.

[2] Knjiga Syntactic Structures, The Hague: Mouton, 1957, doprinela je da se osnovni principi strukturalne linvisitike na nivou sintakse napuste (epistemološki minimalizam i formalizam) i da se u pitanje jezika odredi generativnom ili transformacijskom gramatikom. To je istovremeno značilo i raskid sa strukturalnom (antiintuitivnom) lingvistikom i ograničavanja njenog integralno prenosivog metoda na druge naučne oblasti.

[3] Obojica eksplicitno u njihovim delima daju argumentaciju koja ih jasno distancira od teorije informacija. Govor kao naučni objekt lakanovske psihoanalize već pretpostavlja izvestan višak koji kibernetička teorija ne može asimilovati. Razlog tome je što je govor individualan dok je jezik kolektivan, što govor generiše slučajnosti i što predstavlja sve ono što se opire gledištu ponovljivosti fenomena. To važi i za Althussera ukoliko se ima u vidu njegova kritika kombinatorike kao formalističkog idealizma. Kombinacijom elemenata se nipošto ne može konstruisati nešto takvo kao što je način proizvodnje. Videti poglavlje o strukturalizmu u Altiser, Luj, Elementi samokritike, BIGZ, 1975.

[4] Podrobnije o kritici Luhmanna videti, Robert Kurz, Domination without Subject. On the supersession of a reductive social critique, http://libcom.org/library/domination-without-subject-part-one-robert-kurz

[5] Ovu vezu sa katoličanstvom kao strategijom KPF naglašava Jean-Claude Milner u njegoj knjizi Le Periple structural. Figures et paradigme, Editions du Seuil, Paris, 2002.

[6] Težak i nedostupan teorijski jezik je dodatno doprineo tome da se zaista može ustanoviti prekid u odnosu na drugu generaciju marksizma kojoj su njene veze sa radničkom klasom bile prioritetne. ‘’The language of Western Marxism, in this sense, was subject to a wider historical censor: the gulf for nearly fifty years between socialist thought and the soil of popular revolution’’. Neizostavni  istorijsko-problemski pregled zapadnog marksizma daje Perry Anderson u njegovom delu, Considerations of Western Marxism, Verso, 1976

[7] ‘’The hidden hallmark of Western Marxism as a whole is thus that it is a product of defeat.’’ Perry Anderson, Considerations on Western Marxism, Verso, London, 1976, p. 49

[8] ‘’Na početku ne beše poreklo već mesto’’, Lacan, Jacques, Mon Enseignement, Editions du Seuil, Paris, 2005, p. 12

[9] Sosir, Ferdinand de, Spisi iz opšte lingvistike, str. 190.

[10] Bitno je naglasiti  da načelo opozicije reguliše stvaranje nekog entiteta ne prema nekakvoj teleologiji, već ukoliko je nužno za dati entitet da bude drugačiji nego što jeste. Njega treba shvatiti kao kontingentnog. Odatle i Husserlov negativni ton koji Galilejev otkrivalačko-skrivalački akt otkriva kao krijumčarenje pojma slučajnosti u nauku.

[11] Deleuze, Gilles, How do we recognize structuralism?, Desert islands, Semiotext(e), 2004, p. 178

[12] Strukturalnim pojmom razlike se uvodi jedan dodatni kriterijum: razlika i osobina postaju odvojeni. Saussureova razlika pretpostavlja i osobenosti (u smislu posebnih karakteristika nekih stvari ili osoba) i postojanje (u smislu da se radi o ontološkom statusu neke osobe ili stvari). Ona znači razdvajanje osobina koje pripadaju nekom pojedincu ili vrsti koje ne srećemo kod druge vrste ili pojedinca, od karakteristika koje utiču neposredno na postojanje  te vrste ili pojedinca. Recimo, grizenje noktiju predstavlja osobinu nekih ljudi (osoba koja grize nokte se razlikuje od neopterećenih i bezbrižnih ljudi, itd.), ali kada bi osoba prestala gristi nokte ona ne bi prestala biti ljudsko biće. Međutim ako kažemo da se čovek razlikuje od životinje razumom (šta god to značilo), onda čovek koji bi izgubio razum ne bi bio čovek. Razum je dakle čovekova razlika. Kada Sosir govori o razlici on misli na dvostruki pojam razlike koji obuhvata istovremeno i bivstvene i osobene karakteristike.

[13] Poznato je da Althusser nakon samokritike napušta teoricizam i teoriju nadalje određuje kao mesto klasne borbe. Samim tim i Teoriju kao dijalektički materijalizam smatra pogrešnom zbog nedostatka aspekta prakse kao klasne borbe.

[14] Džejmson, Fredrik, Političko nesvesno. Pripovedanje kao društveno-simbolički čin, Pečat, Beograd, 1984

[15] Problem ekspresivne uzročnosti jeste problem mišljenja složene strukture. Espresivna uzročnost opisuje delovanje celine na njene delove, gde su delovi retroaktivno asimilovani obzirom da su izraz celine. Celina je tako invarijanta. Charles Bettelheim daje konkretizaciju na primeru SSSR-a. U njegovoj knjizi Class struggles in USSR naglašava Leninovu interpretaciju NEP-a (Nove ekonomske politike) u kontekstu nužnog stvaranja saveza između seljaka i proletera. Imajući u vidu da je socijalistička revolucija izvršena i da bi se ekonomska situacija znatno poboljšala ukoliko bi se seljaci organizovali u kooperative, Lenin naglašava da je to nemoguće postići bez istovremene kulturne revolucije. Ovde vidimo povratno delovanje nadgradnje na bazu. Nasuprot tome, Staljinov period se može okarakterisati kao naglašavanje primata proizvodnih snaga nad proizvodnim odnosima. To znači da nakon izvršene nacionalizacije i industrijalizacije, dakle nakon promene u vlasničkoj strukturi, superstruktura kao zavisna razina se transformiše; tako kulturna revolucija može izostati. Ovaj primer pokazuje ekspresivnu uzročnost kao homologiju – društvo je kao izražajni totalitet neprotivrečno. Dakle, promena u proizvodnji ne podrazumeva borbu masa. Upravo relativnim autonomijama instanci koje čine strukturalnu kauzalnost strukturalistički marksizam uspeva da konceptualizuje i konsoliduje kritiku praksi evropskih komunističkih partija.

[16] Balibar, Etienne, O temeljnim pojmovima historijskog materijalizma, u Kako čitati kapital, Izvori i tokovi, Zagreb, 1975, str. 211

[17] Barrow, Clyde, (Re)reading Poulantzas: State theory and the epistemologies of structuralism, University of Massachusetts, Dartmouth

[18] O strukturalnoj selektivnosti videti: Jessop, Bob, A Strategic-Relational Approach,
Polity, Cambridge, 2007

[19]  Wood, Ellen Meiksins, Retreat from Class, Verso, London, 1986, p. 34

[20] Poulanzasova analiza evropskih neperifernih buržoazija nam ovde može biti instruktivna. Nacionalna buržoazija poseduje relativnu političko-ideološku autonomiju spram imperijalističkog kapitala (kao i akumuliran kapital) i u određenim periodima se njena klasna pozicija približava narodu (u borbama za nacionalno oslobođenje i sl.). Sa druge strane kompradorska buržoazija u nedostatku osnove akumulacije kapitala funkcioniše kao posrednik imperijalističkog kapitala, tačnije potčinjena mu je i u političkom, ekonomskom i ideološkom smislu. Tako za kompradorske buržoazije važi da one ne mogu biti nikada svrstane u narod zbog njihovog statusa posrednika stranog kapitala. Poulantzas predlaže uvođenje treće kategorije, unutrašnje buržoazije, kojom se želi naglasiti momenat internacionalizacije kapitala i njegovog delovanja na politiku i institucionalne oblike društvenih formacija. Zbog ogromnog stranog kapitala (prvenstveno američkog) koji se reprodukuje u društvenim formacijama i njegovim kompleksnim vlasničkim vezama koje su ustanovljene u nacionalnim okvirima, tipična nacionalna buržoazija nije moguća (imajući u vidu da to ne važi za najveće imperijalističke sile). Unutrašnja buržoazija je zbog svega toga ugrađena u međunarodnu koncentraciju kapitala pod dominacijom američkog kapitala. To znači i da je njena relativna političko ideološka autonomija izložena procesima rastvaranja. Iako internacionalni kapital deluje na unutrašnju buržoaziju ‘’Države same vode računa o interesima razvitka dominantnog imperijalističkog kapitala unutar ‘nacionalne’ formacije, tj. o njegovom složenom uvlačenju u unutrašnju buržoaziju kojom on dominira.’’ (Pulancas, Klase u savremenom kapitalizmu, str. 81) Dakle, suptilna analiza teži da pokaže peripetije internacionalizacije kapitala koje se ne mogu mehanički svesti samo na prevlast krupnog monopolističkog kapitala nad nemonopolističkim, niti na buržoaziju koja je svedena na unutrašnje tržište (‘stvarna’ nacionalna buržoazija) i buržoazije strateški obeleženu kao ekspanzionističku u međunarodnom smislu.

[21] Videti knjigu Miliband, Ralph, The State in Capitalist Society, Basic Books, New York, 1969

[22] Pogotovu ako se imaju u vidu kritike klasne analize. Poulantzas je zaista doprineo tome da se naprave brojne klasne barijere svodeći npr. radničku klasu na fragmentirani ‘ostatak’ narodnih saveza.

[23] Poulantzas, Nicos, State, Power, Socialism, Verso, London, 2001

[24] Dobar istorijski primer jeste stvaranje Komiteta za političke akcije (PAC) za vreme Nicksona čiji je cilj bio legalizovana kupovina vlada u skladu sa intere sima korporativnog kapitala. Videti: Harvi, Dejvid, Kratka istorija neoliberalizma, Mediterran, Novi Sad, 2012

 

Share
Translate »